Bàn thờ tầng trên cùng nhà phố: vì sao, và khi tầng thượng là sân phơi

Nhà phố Việt Nam hay đặt phòng thờ ở tầng trên cùng vì một tục kiêng: phía trên bàn thờ không có người ở, người đi lại. Sách lễ cổ không có câu nào như vậy — đây là cách người Việt chuyển nếp "thờ ở gian giữa nhà một tầng" lên nhà nhiều tầng. Cái giá phải trả là nóng mái, xa người già, và phía trên vẫn có tum, bồn nước, sân phơi cần xếp cho hợp.

Tục "không ai ở trên đầu" từ đâu ra

Nhà truyền thống Việt ở nông thôn là nhà một tầng: bàn thờ ở gian giữa, phía trên là mái. Không ai sống "trên" bàn thờ vì không có tầng nào để sống. Khi thành phố mọc lên nhà ống bốn, năm tầng, người ta phải chọn một tầng cho bàn thờ — và tầng trên cùng là chỗ duy nhất giữ được điều kiện cũ: phía trên chỉ còn mái.

Từ đó tục hình thành ba điều kiêng, xếp theo mức người ta giữ:

1. Không có phòng ngủ, nhà vệ sinh ngay trên bàn thờ — giữ rất chặt.
2. Không có chỗ người đi lại thường xuyên phía trên — giữ khá chặt.
3. Không có đồ ô uế phơi phía trên (quần áo lót, tã) — giữ tùy nhà.

Tục này không có trong Lễ Ký hay Chu Tử Gia Lễ. Hai sách ấy bàn chuyện thứ tự trước sau khi dựng nhà và phương Đông Tây của từ đường, không bàn chuyện trên dưới — vì thời ấy nhà chưa có nhiều tầng. Biết vậy để giữ tục cho đúng mức: đây là nếp kính trọng của người Việt, không phải luật phong thủy.

Ba thứ thường nằm phía trên phòng thờ, và cách đọc

Bồn nước là chỗ hay cãi nhau nhất trong nhà. Lời khuyên thực tế nhất ở đây không đến từ tục mà từ thợ: bồn 1.000 – 1.500 lít đầy nước nặng hơn một tấn; đặt ngay trên trần phòng thờ, sàn mái nứt hay ống nối rò là nước chảy xuống đúng chỗ đặt di ảnh, đồ gỗ. Nhà nào đang xây nên đặt bồn trên khu cầu thang hoặc nhà vệ sinh — vừa gần đường ống, vừa không trên bàn thờ.

Khi tầng thượng vừa là phòng thờ vừa là sân phơi

Cách xếp phổ biến nhất của nhà ống 4 m ngang: tầng thượng chia đôi, nửa trước là phòng thờ có mái, nửa sau là sân phơi lộ thiên. Ba điểm cần để ý:

• Bàn thờ không quay lưng ra sân phơi. Bàn thờ cần một bức tường đặc phía sau; nếu tường hậu của phòng thờ chính là vách ngăn với sân phơi, vách ấy phải kín, không mở cửa sổ, không có cửa đi ngay sau bàn thờ. Chi tiết ở bài sau bàn thờ là cửa sổ.
• Dây phơi không chạy ngang trên mái phòng thờ. Mái phòng thờ là mái của nó; dây phơi, giàn phơi đặt trên sân phía sau.
• Cửa phòng thờ không mở thẳng ra chỗ phơi đồ. Nếu cửa phòng thờ phải mở ra sân thượng, mở ở cạnh bên hoặc đặt một tấm bình phong thấp.

Với nhà xếp ngược (phòng thờ phía sau, sân phơi phía trước nhìn ra đường), bàn thờ thường quay mặt ra sân phơi. Không có gì sai về lễ; chỉ cần dây phơi không nằm thẳng trước mặt bàn thờ khi mở cửa.

Nóng mái: vấn đề thật nhất của phòng thờ tầng thượng

Sàn mái bê tông hứng nắng cả ngày, đêm vẫn tỏa nhiệt xuống. Phòng thờ tầng trên cùng ở Hà Nội hay Sài Gòn mùa hè nóng hơn hẳn các tầng dưới. Hệ quả không phải chuyện tâm linh mà chuyện đồ vật: hoa tươi héo trong một ngày, nến mềm cong, gỗ bàn thờ co ngót nứt chân mộng, di ảnh in màu phai nhanh, sơn son thếp vàng bong.

Cách chống nóng, xếp từ ngoài vào trong:

1. Mái tôn trên sàn mái, có khoảng hở thông gió giữa mái tôn và sàn bê tông. Đây là lớp hiệu quả nhất, nhiều nhà làm luôn thành mái che phòng thờ.
2. Lớp gạch chống nóng (gạch rỗng) lát trên sàn mái, phía trên lớp chống thấm.
3. Trần thả hoặc trần thạch cao trong phòng thờ, phía trên trần trải bông cách nhiệt.
4. Ô thoáng gần trần ở hai đầu phòng để khí nóng thoát, cộng một quạt hút nhỏ chạy ban ngày.
5. Rèm cho cửa sổ hướng Tây, nếu có.

Đóng trần trong phòng thờ thì nhớ: chiều cao lọt lòng (từ sàn tới trần) thay đổi, và nhiều gia đình muốn con số này đẹp theo thước Lỗ Ban.

Chiều cao phòng thờ theo thước Lỗ Ban

Chiều cao lọt lòng là khoảng rỗng, đo bằng thước 52,2 cm (thước thông thủy). Tính bằng thước Lỗ Ban của site:

Ví dụ thật: tầng thượng đổ sàn cao 3,20 m — rơi Hiểm Họa, sát mép. Đóng trần thạch cao hạ 30 cm thành 2,90 m — rơi Nhân Lộc, cách mép gần 3 cm. Chỉ một lớp trần vừa chống nóng vừa đưa chiều cao vào cung đỏ. Nếu hạ 25 cm thành 2,95 m thì lại rơi Cô Độc; hạ 35 cm thành 2,85 m thì vào Thiên Tài. Dặn thợ đo sau khi lát sàn, vì lớp gạch lát làm mất thêm 3 – 5 cm.

Còn kích thước chính bàn thờ (ngang 127, 153, 197 cm…) đã có bảng riêng ở bài kích thước bàn thờ.

Người già và an toàn lửa

Hai chuyện ít ai nói nhưng gia đình nào có phòng thờ tầng 4, tầng 5 đều gặp:

• Người thắp hương chính thường là người lớn tuổi. Leo bốn, năm tầng mỗi ngày rằm, mùng một là việc nặng. Cầu thang lên tầng thượng nên có tay vịn chắc, đèn cầu thang cảm biến, bậc chống trơn.
• Phòng thờ tầng thượng thường không có ai ở bên cạnh. Nến, đèn dầu, hương cháy dở trong căn phòng không người là nguy cơ cháy thật. Nên dùng đèn thờ điện thay đèn dầu, cắm hương vào bát có cát sạch, đặt bình chữa cháy nhỏ và đầu báo khói ở phòng thờ, và nhắc nhau không để hương cháy khi cả nhà đi vắng.

Nhà nào thấy những việc này quá sức thì đặt bàn thờ ở tầng dưới cũng không có gì sai về lễ — điều kiện tối thiểu là phía trên không phải phòng ngủ hay nhà vệ sinh.

Sách cổ nói gì

Người quân tử sắp dựng nhà thì lo nhà thờ tổ trước, chuồng ngựa kho đụn sau đó, chỗ mình ở sau cùng. — Lễ Ký, thiên Khúc Lễ hạ

Thường dân thì tế ngay trong nhà ở. — Lễ Ký, thiên Vương Chế

Người quân tử sắp dựng nhà thì trước hết lập từ đường ở phía Đông nhà chính. — Chu Tử Gia Lễ, phần Thông lễ

Bình: cả ba câu đều nói chỗ thờ được nghĩ tới trước và được đặt ở chỗ tôn. Không câu nào nói "trên cùng". Người Việt ở phố hiểu "chỗ tôn" của một căn nhà ống là tầng không ai ở phía trên — một cách đọc hợp tinh thần sách, nhưng là cách đọc của mình, không phải chữ của sách.

Đọc cho đúng mức

Tục đặt bàn thờ tầng trên cùng là tục của nhà phố miền Bắc và miền Trung rõ nhất; nhiều gia đình miền Nam đặt bàn thờ ở phòng khách tầng trệt, nhìn ra cửa, và đó cũng là một nếp lâu đời. Căn hộ chung cư thì phía trên luôn có nhà khác — gia đình ở chung cư không vì thế mà bỏ thờ cúng; xem bài bàn thờ chung cư.

Phong thủy Bát Trạch, Huyền Không không xét tầng; hai phái ấy xét phương và hướng. Chuyện "trên đầu" thuộc về lễ và nếp nhà.

Việc nên làm

• Kiểm tra phía trên phòng thờ có gì: tum, bồn nước, sân phơi, phòng.
• Có phòng ngủ, nhà vệ sinh, máy giặt phía trên: dời bàn thờ sang phần không có phòng ở trên.
• Bồn nước ngay trên trần phòng thờ: kiểm tra chân đỡ, chống thấm; nhà đang xây thì dời bồn sang trên khu cầu thang.
• Chống nóng: mái tôn thông gió, gạch chống nóng, trần có lớp cách nhiệt, ô thoáng.
• Đóng trần: chọn chiều cao lọt lòng rơi cung đỏ (ví dụ 2,60 m, 2,85 – 2,90 m, 3,10 m), đo sau khi lát sàn.
• Dùng đèn thờ điện, đặt đầu báo khói, không để hương cháy khi nhà đi vắng.

📏Thước Lỗ Ban
Tra kích thước cửa, bàn thờ, mộ trên ba loại thước 52,2 – 42,9 – 38,8 cm.Mở

Nguồn tham khảo

• Lễ Ký, thiên Khúc Lễ hạ — câu "Quân tử tương doanh cung thất, tông miếu vi tiên…".
• Lễ Ký, thiên Vương Chế — câu "Thứ nhân tế ư tẩm".
• Chu Tử Gia Lễ (Văn Công Gia Lễ), phần Thông lễ — câu "tiên lập từ đường ư chính tẩm chi đông".
• Chiều cao lọt lòng tính bằng mã Lỗ Ban của aihuyenhoc (`ThuocLoBan::tra`, thước 52,2 cm).