Nội đan: tinh, khí, thần và ba đan điền, đọc như văn bản tư tưởng

Nội đan là trường phái tu luyện của Đạo giáo, mượn toàn bộ ngôn ngữ luyện thuốc tiên (lò, đỉnh, chì, thuỷ ngân, lửa) để nói về việc tu thân và tâm. Hình thành rõ từ cuối Đường sang Tống, với ba văn bản chính: Tham Đồng Khế, Chung Lữ Truyền Đạo Tập, Ngộ Chân Thiên. Site đọc chúng như văn bản tư tưởng, không hướng dẫn luyện.

Lý do không hướng dẫn rất đơn giản: chính các sách nội đan viết bằng ẩn ngữ, mỗi phái giải một kiểu, và đều dặn phải có thầy trực tiếp. Người tự tập theo câu chữ hay rơi vào những trải nghiệm khó chịu mà bài tẩu hoả nhập ma đã mô tả. Đọc như văn bản thì ngược lại: bạn thấy được một hệ tư tưởng lớn, đẹp và lạ, có ảnh hưởng tới y học, võ thuật, thi ca và cả Nho học đời Tống.

Từ lò luyện thật đến lò trong thân

Nội đan chỉ hiểu được khi biết ngoại đan đi trước nó. Từ đời Hán đến Đường, các đạo sĩ và cả hoàng đế tìm cách nung luyện khoáng chất, nhất là chu sa (thuỷ ngân sunfua) và chì, thành "kim đan" uống vào để thành tiên. Bão Phác Tử của Cát Hồng (thế kỷ bốn) có cả thiên Kim Đan mô tả các phép này.

Kết quả thì sử sách còn ghi: nhiều người uống đan bị nhiễm độc, trong đó có những vị hoàng đế đời Đường mà sử gia đời sau nghi là mất vì đan dược. Không phải ngẫu nhiên mà từ khoảng thế kỷ chín, mười, trọng tâm dời dần vào trong: lò là thân, thuốc là tinh khí thần của chính mình, lửa là ý và hơi thở. Ngoại đan không biến mất ngay, nhưng nội đan chiếm chỗ chính.

Cái thú vị là nội đan không bỏ từ vựng cũ. Nó giữ nguyên chì, thuỷ ngân, đỉnh, lò, hoả hầu, chỉ đổi chỗ chúng chỉ tới. Vì thế đọc một trang nội đan mà không biết quy ước thì tưởng đang đọc sách hoá học cổ.

Bảng từ vựng: một chữ, nhiều tầng nghĩa

Dưới đây là cách các nhà chú giải thường giảng, không phải đáp án duy nhất. Mỗi phái, mỗi người chú lại có chỗ khác.

Đọc bảng này bạn sẽ thấy một điều: ngôn ngữ nội đan là ngôn ngữ của Kinh Dịch đặt lên thân người. Khảm, Ly, Càn, Khôn, mười hai quẻ tiêu tức ứng với mười hai tháng, tất cả đều được mượn để chỉ thời và độ của việc tu. Đó là lý do người học Dịch đời Tống, kể cả Chu Hy, đều để mắt tới nội đan.

Tham Đồng Khế: "vua của sách đan"

Chu Dịch Tham Đồng Khế theo truyền thống là của Nguỵ Bá Dương đời Đông Hán. Tên sách nói lên cách làm của nó: đem Chu Dịch, Hoàng Lão và phép lò lửa ba thứ "tham đồng" (hợp làm một) mà "khế" (khớp với nhau). Người đời sau tôn là "vạn cổ đan kinh vương", vua của mọi sách đan.

Có ba điều nên biết khi đọc.

1. Niên đại còn tranh luận. Văn bản hiện còn được nhiều nhà nghiên cứu cho là đã qua nhiều lớp biên soạn, có phần muộn hơn đời Hán. Truyền thống gắn với Nguỵ Bá Dương; văn bản hiện còn thì phức tạp hơn một tác giả.
2. Ban đầu có thể là sách ngoại đan. Người đời Đường đọc nó như sách luyện khoáng chất; người đời Tống đọc lại thành sách nội đan. Một văn bản, hai cách đọc, cách nhau mấy trăm năm.
3. Chu Hy từng chú nó. Nhà Nho lớn nhất đời Tống viết Chu Dịch Tham Đồng Khế khảo dị, nhưng ký một cái tên đạo sĩ: Không Đồng Đạo Sĩ Trâu Hân. Một nhà Nho chính thống phải đổi tên khi chú sách đan cho thấy ranh giới Nho và Đạo thời ấy vừa rõ vừa mờ; bài tĩnh toạ của Nho gia kể thêm chuyện Chu Hy với phép ngồi yên.

Chung Lữ Truyền Đạo Tập: hỏi và đáp

Sách này dựng theo lối đối thoại: Lữ Động Tân hỏi, Chung Ly Quyền đáp, hai nhân vật về sau thành hai vị trong Bát Tiên. Người biên soạn được ghi là Thi Kiên Ngô; niên đại thường được đặt vào khoảng cuối Đường đến đầu Tống. Nội dung chia thành mười tám luận, từ chuyện trời đất, mặt trời mặt trăng, bốn mùa, năm hành đến long hổ, đan dược, hà xa, rồi kết thúc bằng hai luận đáng đọc nhất với người hôm nay.

Năm hạng tiên: một bậc thang, không phải một phép màu

Ở luận đầu, Chung Ly Quyền chia tiên làm năm hạng: quỷ tiên, nhân tiên, địa tiên, thần tiên, thiên tiên. Quỷ tiên là người tu lệch, chỉ được cái tĩnh lặng mà mất sinh khí; nhân tiên là người tu được đôi phần, sống không bệnh tật hơn người thường. Dù đọc theo tín ngưỡng hay không, bảng xếp hạng này có một ý rất thực tế: tu lệch thì thành ra tệ hơn không tu, và phần lớn người tu chỉ nên mong tới bậc thứ hai.

Luận Ma Nạn và Luận Chứng Nghiệm

Hai luận cuối nói về những "ma" gặp trên đường tu: cảnh đẹp, âm thanh, hình ảnh, cảm giác vui sướng hay sợ hãi hiện ra khi tu, và cách nhận biết đâu là dấu hiệu tiến bộ thật. Lời dặn đại ý: thấy gì cũng đừng mê, đừng sợ, đừng đuổi theo. Sách cổ dùng chữ "ma"; người hôm nay có thể đọc đó là những trải nghiệm tâm lý khi chú ý vào bên trong quá lâu. Chính văn bản nội đan đã cảnh báo trước điều mà sách võ hiệp về sau gọi là tẩu hoả nhập ma.

Ngộ Chân Thiên: tu mệnh rồi tu tính

Trương Bá Đoan (hiệu Tử Dương, đời Bắc Tống) viết Ngộ Chân Thiên, lời tựa đề năm Ất Mão niên hiệu Hy Ninh, tức năm 1075. Sách là thơ: mười sáu bài thất ngôn luật ứng với "hai lần tám" (mười sáu lạng là một cân, ý nói âm dương đủ cân), sáu mươi tư bài tuyệt cú ứng với sáu mươi tư quẻ, một bài ngũ ngôn ứng với Thái Ất, mười hai bài theo điệu Tây Giang Nguyệt ứng với mười hai tháng. Cấu trúc một tập thơ được dựng như một tấm bản đồ vũ trụ.

Hai ý làm Ngộ Chân Thiên thành nền của Nam tông nội đan:

• Tính mệnh song tu, mệnh trước tính sau. "Mệnh" là phần thân, khí; "tính" là phần tâm, trí. Trương Bá Đoan cho rằng phải dưỡng mệnh trước rồi mới tu tính; phần tu tính ông viết thêm ở cuối sách, dùng nhiều ngôn ngữ Thiền tông. Một văn bản Đạo giáo kết thúc bằng thơ Thiền là chứng cứ rõ của tinh thần Tam giáo đời Tống.
• Chê các phép bên ngoài. Ông thẳng thắn chê nuốt nước bọt, nạp khí, bỏ vợ, dứt hạt, uống khoáng chất là chưa tới gốc (xem mục sách cổ). Câu "dứt hạt chỉ làm ruột dạ trống không" là lời phê của một nhà nội đan về tịch cốc.

Đối lại với Nam tông là Bắc tông, tức phái Toàn Chân do Vương Trùng Dương lập ở thế kỷ mười hai, chủ trương tính trước mệnh sau, sống tu viện, giữ giới nghiêm. Học trò của ông là Khâu Xứ Cơ từng đi gặp Thành Cát Tư Hãn ở Trung Á năm 1222; phái Long Môn của Toàn Chân còn truyền đến nay.

Tinh, khí, thần và ba đan điền trong hệ nội đan

Ba bậc quen thuộc "luyện tinh hoá khí, luyện khí hoá thần, luyện thần hoàn hư" đã được giải ở bài tinh, khí, thần; ba đan điền và vị trí mỗi sách một khác có ở bài đan điền là gì. Ở đây chỉ nói chúng ráp vào nhau thế nào trong hệ nội đan:

• Hạ đan điền là lò, nơi tinh được "luyện" thành khí; nhiều sách gọi giai đoạn đầu là "trúc cơ", đắp nền.
• Trung đan điền là nơi khí được nuôi thành thần.
• Thượng đan điền là nơi thần trở về hư không.

Như vậy ba đan điền là ba "trạm" trên một tiến trình, không phải ba điểm để ấn tay vào. Bản đồ này mang tính biểu tượng; các phái sắp xếp lại khác nhau, có phái chỉ nói một đan điền.

Vì sao người hôm nay vẫn đọc nội đan

• Như một hệ tư tưởng. Nội đan là nỗ lực ghép vũ trụ luận Kinh Dịch, triết học Lão Trang và kinh nghiệm thân thể thành một hệ thống. Ít truyền thống nào làm việc này tham vọng như vậy.
• Như lịch sử khoa học. Thuật luyện đan là tiền thân của hoá học ở Trung Hoa; các nhà sử học khoa học phương Tây đã dành nhiều tập sách cho đề tài này.
• Như cửa sổ sang tâm lý học. Năm 1929, Richard Wilhelm dịch một văn bản nội đan đời Thanh là Thái Ất Kim Hoa Tông Chỉ sang tiếng Đức, Carl Jung viết lời bình. Jung đọc nó như mô tả tiến trình tâm lý, một cách đọc gây tranh cãi nhưng đã đưa nội đan vào đời sống trí thức phương Tây (xem Jung và Kinh Dịch).
• Như gốc của dưỡng sinh và võ thuật. Từ "khí trầm đan điền" của thái cực quyền đến khái niệm đan điền trong y học cổ truyền, nhiều thứ quen thuộc mang dấu nội đan.

Sách cổ nói gì

Nuốt nước bọt, nạp hơi là việc người ta vẫn làm; có thuốc thật mới sinh ra tạo hoá. Trong đỉnh nếu không có hạt giống thật, khác nào đem nước lửa nấu cái nồi không. — Trương Bá Đoan, Ngộ Chân Thiên

Bình: câu này là lời phê của chính một nhà nội đan đối với lối tập kỹ thuật thở mà bỏ quên cái gốc. "Hạt giống thật" được các phái giảng khác nhau, nhưng đều đồng ý một điều: kỹ thuật không tự sinh ra kết quả.

Bỏ vợ chỉ khiến âm dương cách biệt, dứt hạt luống làm ruột dạ trống không. — Trương Bá Đoan, Ngộ Chân Thiên

Bình: hai việc khổ hạnh mà người đời hay coi là dấu hiệu của tu hành, Trương Bá Đoan đều chê. Đây là chứng cứ mạnh nhất để nói rằng nhịn ăn, tuyệt dục không phải trung tâm của nội đan.

Đại ý từ Chung Lữ Truyền Đạo Tập, Luận Ma Nạn: những cảnh lạ hiện ra khi tu là thử thách, người tu không nên mê, không nên sợ.

Các câu Hán văn của Ngộ Chân Thiên đối chiếu theo bản số hoá thông dụng; các bản chú giải xếp thứ tự bài thơ không hoàn toàn giống nhau.

Đọc cho đúng mức

• Ẩn ngữ là cố ý. Các tác giả nội đan viết cho người đã có thầy, không viết cho người đọc tự học. Chỗ nào bạn thấy "dễ hiểu" theo nghĩa đen, rất có thể đó là chỗ đọc sai.
• Không có một nội đan. Nam tông, Bắc tông, các phái đời Minh Thanh, rồi các dòng khí công thế kỷ hai mươi đều nhận mình là nội đan mà giảng khác nhau, có khi trái ngược.
• Các tuyên bố về hiệu quả thân thể như trường sinh, "kết đan", "xuất thần" thuộc niềm tin tôn giáo, không có bằng chứng theo nghĩa khoa học. Phần tập thở, ngồi yên ở mức cơ bản thì có nghiên cứu, nhưng đó là chuyện của thở bụng và thiền, tĩnh toạ, không cần đến chữ "luyện đan".
• Truyền thuyết và văn bản phải tách. Chung Ly Quyền, Lữ Động Tân là nhân vật được thần thánh hoá; văn bản mang tên họ là do người đời sau biên. Nguỵ Bá Dương có thật hay không còn tranh luận.
• Ở Việt Nam, dòng nội đan truyền thừa rõ ràng hiếm thấy; phần lớn người Việt biết đến nội đan qua truyện võ hiệp và các lớp khí công. Đây là thêm một lý do để đọc văn bản gốc thay vì tin vào lời quảng cáo khoá học.

Việc nên làm

1. Muốn tìm hiểu, bắt đầu từ các bản dịch có chú giải học thuật của Ngộ Chân Thiên hoặc Thái Ất Kim Hoa Tông Chỉ, đọc kèm sách lịch sử Đạo giáo.
2. Đọc chậm, ghi lại từng chữ ẩn dụ và các cách giảng khác nhau; coi đó là việc học một ngôn ngữ biểu tượng.
3. Phần thực hành, chỉ dừng ở thở bụng nhẹ và ngồi yên ngắn; không tự tập dẫn khí theo vòng, nín thở lâu, tập trung lâu vào một điểm trên đầu.
4. Gặp lớp học hứa "kết đan", "mở huyệt", "chữa bệnh bằng nội đan" thì đọc bài khí công chữa bách bệnh trước khi đóng tiền.
5. Có cảm giác lạ kéo dài, mất ngủ, lo âu sau khi tập, dừng tập và gặp bác sĩ.

Nguồn tham khảo

• Trương Bá Đoan, Ngộ Chân Thiên (đối chiếu bản số hoá và các bản chú giải).
• Thi Kiên Ngô biên, Chung Lữ Truyền Đạo Tập (đại ý).
• Chu Dịch Tham Đồng Khế, tương truyền của Nguỵ Bá Dương (đại ý).
• Chu Hy, Chu Dịch Tham Đồng Khế khảo dị (đại ý).
• Cát Hồng, Bão Phác Tử nội thiên, thiên Kim Đan (đại ý).
• Richard Wilhelm dịch, Carl Jung bình, Thái Ất Kim Hoa Tông Chỉ, bản tiếng Đức 1929 (đại ý).
• Các nghiên cứu hiện đại về lịch sử Đạo giáo và thuật luyện đan (đại ý).