Tinh Bình Hội Hải: bộ sách ghép Thất Chính Tứ Dư với Tử Bình, môn số mệnh dùng sao thật

Tinh Bình Hội Hải là bộ sách mười quyển đời Minh, ghép hai môn số mệnh vào một: năm quyển đầu là Ngũ Tinh, tức Thất Chính Tứ Dư — môn đoán số theo vị trí thật của Mặt Trời, Mặt Trăng, năm hành tinh trên trời lúc sinh — năm quyển sau là Tử Bình (Bát Tự). Tên sách nói đúng điều ấy: chỗ "Tinh" và "Bình" gặp nhau như sông đổ về biển.

Tên sách và người biên

"Tinh" là Ngũ Tinh, cách người xưa gọi môn số mệnh xem bằng sao; "Bình" là Tử Bình; "hội hải" là cùng đổ về biển. Đây không phải sách của một môn, mà là bộ sách hai môn đặt cạnh nhau, theo lối "tinh bình hợp tham" — xem sao và xem tám chữ để đối chiếu cho nhau — khá thịnh ở đời Minh.

Về người biên, các bản in để tên "Võ Đang sơn Nguyệt Kim sơn nhân Hà Dương Thủy Trung Long biên tập". "Thủy Trung Long" (rồng trong nước) rõ ràng là một biệt hiệu; ngoài dòng đề này, chúng tôi chưa thấy sử liệu nào về người ấy. Thiên Khoảnh Đường Thư Mục của Hoàng Ngu Tắc — bộ thư mục sách đời Minh soạn đầu đời Thanh — có chép tên sách, và nội dung sách không có trước tác của người đời Thanh, nên giới nghiên cứu xếp sách vào đời Minh. Đó là suy luận hợp lý, chưa phải kết luận đã chốt về năm soạn.

Bản phổ biến hiện nay là bản "Tăng bổ" đời Thanh — tức đã có người thêm vào. Một bản khắc năm Càn Long thứ năm mươi (1785) ghi do Uông Kỳ (hiệu Đạm Y, Tàn Mộng cư sĩ) trùng đính. Năm 2010, nhà xuất bản Hoa Linh ở Bắc Kinh in bản hiệu điểm dựa trên bản lưu ở Cố Cung.

Một chỗ dễ lẫn: đời Minh còn có bộ Tân khắc Tinh Bình Tổng Hội Mệnh Hải Toàn Biên, đề Hạ Tòng Nhân biên, in năm Vạn Lịch thứ ba mươi chín (1611), cũng mười quyển. Tên gần giống, nhưng là sách khác. Khi mua hay trích, cần kiểm tên đầy đủ trên bìa.

Thất Chính Tứ Dư: mười một "diệu" trên trời

Phần "Tinh" của sách dựa trên hệ Thất Chính Tứ Dư:

Thất chính có từ thiên văn cổ Trung Hoa ("dĩ tề thất chính" trong Thượng Thư); La Hầu, Kế Đô đến từ thiên văn Ấn Độ đời Đường (bài nguồn gốc Cửu Diệu); Nguyệt Bột, Tử Khí là phần thêm của chiêm tinh Trung Hoa về sau. Người xem số theo hệ này phải tính vị trí thật của từng diệu trên hai mươi tám tú lúc sinh, rồi an mười hai cung, trong đó cung Mệnh lấy theo vị trí Mặt Trời và giờ sinh. Bài các thiên thể trong chiêm tinh so hệ này với chiêm tinh phương Tây.

Sao thật và sao an theo lịch: một ví dụ

Chỗ khác căn bản giữa Thất Chính Tứ Dư và Tử Vi là thế này: Thất Chính lấy sao trên trời, Tử Vi an sao bằng phép đếm trên lịch âm (bài Tử Vi và chiêm tinh khác nhau). Thử với một thời điểm cụ thể: 0 giờ ngày 6/2/2027, giờ Việt Nam — đúng đêm giao thừa Tết Đinh Mùi.

Trên trời (tính bằng thư viện thiên văn PyEphem, kinh độ hoàng đạo):

Mặt Trăng chỉ cách Mặt Trời khoảng mười độ — đêm giao thừa là đêm sóc, trăng mới. Và cả hai đang ở sát La Hầu: khi Mặt Trời, Mặt Trăng cùng gần một nút quỹ đạo vào ngày sóc thì có nhật thực. Đúng vậy, ngày 6/2/2027 có một lần nhật thực hình khuyên, nhìn được ở một số vùng Nam Mỹ, Tây Phi. Đây là thứ một người xem Thất Chính đời Minh phải thấy trên lá số của mình, vì nó có thật trên trời.

Trên lá số Tử Vi của một người sinh đúng thời điểm ấy (bộ máy Tử Vi phái Việt của site): sao Thái Dương an ở cung Thân, sao Thái Âm an ở cung Ngọ, cách nhau hai cung. Hai sao ấy được an theo ngày, tháng âm lịch và giờ sinh bằng phép đếm, không theo vị trí Mặt Trời, Mặt Trăng thật — nên đêm trăng mới, Thái Dương và Thái Âm trên lá số vẫn có thể đứng cách xa nhau.

(Một lưu ý kỹ thuật: kinh độ ở bảng trên đo theo hoàng đạo nhiệt đới của thiên văn hiện đại; Thất Chính Tứ Dư đo theo hai mươi tám tú gắn với sao cố định, nên các con số đổi ra tú sẽ lệch khoảng hơn hai mươi độ do tuế sai. Chỗ cốt yếu — Mặt Trời, Mặt Trăng, La Hầu ở sát nhau — thì không đổi.)

Năm quyển sau: Tử Bình

Năm quyển sau của sách là Tử Bình, tức Bát Tự: tứ trụ, thập thần, cách cục, thần sát, phú quyết. Phần này phần lớn là sưu tập những bài phú, ca quyết lưu hành ở đời Minh, gần với nội dung của Uyên Hải Tử Bình và Tam Mệnh Thông Hội. Giá trị riêng của nó không lớn bằng phần Ngũ Tinh; người học Bát Tự thường đọc các sách chuyên hơn.

Điều đáng chú ý là chính cách ghép: người biên coi hai môn — một môn dùng sao thật, một môn dùng tám chữ can chi — là hai cách nhìn cùng một số mệnh, nên đặt chung để đối chiếu. Đến đời Thanh, Tử Bình thắng thế hẳn; Thất Chính Tứ Dư cần tính lịch thiên văn công phu nên dần ít người theo. Tinh Bình Hội Hải vì thế là một trong những sách còn giữ được phần Ngũ Tinh của mệnh học đời Minh.

Vì sao Thất Chính ít người dùng, và người Việt biết nó qua đâu

• Khó tính. Muốn an lá số phải có lịch thiên văn ghi vị trí các diệu từng ngày (gọi là lịch "thất chính"), hay tự tính. Tử Vi, Bát Tự chỉ cần lịch âm và phép đếm.
• Nhiều phái, nhiều bảng. Cách định độ hai mươi tám tú, cách an cung Mệnh, cách xét "hoá diệu" theo can năm khác nhau giữa các sách.
• Người Việt biết qua mảnh vụn. Chín sao chiếu mệnh Cửu Diệu (bài Cửu Diệu sao hạn) mang tên các diệu, nhưng đã thành vòng đếm theo tuổi, không còn tính theo trời. Một nhánh mệnh học gắn tên Trương Quả Lão (Quả Lão Tinh Tông) là sách chuyên về Thất Chính, sẽ có bài riêng trong chuyên mục.

Sách cổ nói gì

Xem xét tuyền cơ ngọc hành để sắp cho đều bảy chính. — Thượng Thư, Thuấn Điển

Bình: "thất chính" ban đầu là việc của người làm lịch: theo dõi bảy thiên thể để lịch cho đúng. Thất Chính Tứ Dư đời sau lấy chính bảy thiên thể ấy làm nền cho số mệnh — vẫn phải quan sát, vẫn phải tính, khác hẳn những môn chỉ cần đếm.

Thiên Khoảnh Đường Thư Mục, đại ý: có chép tên Tinh Bình Hội Hải trong mục sách thuật số đời Minh. — Hoàng Ngu Tắc, Thiên Khoảnh Đường Thư Mục

Đọc cho đúng mức

Người biên và năm soạn chưa rõ. "Thủy Trung Long" là biệt hiệu; xếp sách vào đời Minh là suy từ thư mục và nội dung. Các bản "tăng bổ" đời Thanh đã có thêm phần, nên khó tách đâu là nguyên văn đời Minh.

"Dùng sao thật" không có nghĩa là "khoa học hơn". Vị trí các diệu là thật; việc vị trí ấy nói gì về đời một người thì Thất Chính cũng như Tử Vi, chưa được kiểm chứng.

Thông tin về nội dung từng quyển chúng tôi lấy theo các bản giới thiệu sách và thư mục, chưa đọc trọn mười quyển; cần đối chiếu bản Hoa Linh 2010 hoặc bản Cố Cung trước khi trích sâu.

Số liệu thiên văn trong bài tính bằng thư viện PyEphem, sai số không đáng kể ở mức độ; vị trí La Hầu là vị trí trung bình.

Việc nên làm

• Khi gặp sách tên "Tinh Bình…", đọc kỹ tên đầy đủ và người biên để biết là bộ nào.
• Nếu muốn thấy "sao thật" khác "sao an theo lịch" ra sao, thử như bài: tra vị trí Mặt Trời, Mặt Trăng ngày sinh mình bằng một phần mềm thiên văn, rồi so với vị trí Thái Dương, Thái Âm trên lá số Tử Vi.
• Đọc bài Tử Vi Đẩu Số Toàn Thư để thấy Tử Vi an sao bằng phép đếm thế nào.
• Ngày 6/2/2027 có nhật thực hình khuyên (không nhìn thấy ở Việt Nam): một dịp để thấy La Hầu, Kế Đô "làm việc" trên trời thật.

Nguồn tham khảo

• Tinh Bình Hội Hải / Tăng bổ Tinh Bình Hội Hải toàn thư — đề Hà Dương Thủy Trung Long biên tập; bản khắc Càn Long năm thứ 50 (1785), Uông Kỳ trùng đính; bản hiệu điểm Hoa Linh xuất bản xã, 2010 (đại ý theo thư mục và bản giới thiệu).
• Hoàng Ngu Tắc — Thiên Khoảnh Đường Thư Mục (đại ý).
• Thượng Thư — Thuấn Điển (trích nguyên văn).
• Hạ Tòng Nhân — Tân khắc Tinh Bình Tổng Hội Mệnh Hải Toàn Biên, bản Vạn Lịch năm thứ 39 (1611) — nêu để phân biệt.
• Vị trí thiên thể lúc 0 giờ ngày 6/2/2027 (giờ Việt Nam): thư viện thiên văn PyEphem; lá số Tử Vi cùng thời điểm: bộ máy Tử Vi phái Việt của aihuyenhoc.com.