Đan điền ở đâu: thượng, trung, hạ đan điền trong Đạo gia và trong y thư

Đan điền là ba vùng mà Đạo gia dùng để quán tưởng và luyện: thượng đan điền sau giữa hai chân mày, trung đan điền vùng tim ngực, hạ đan điền trong bụng dưới rốn. Y thư châm cứu không có huyệt chính nào tên Đan Điền; vùng hạ đan điền trùng với dãy huyệt Khí Hải, Thạch Môn, Quan Nguyên trên Nhâm mạch.

Hai hệ, hai câu hỏi khác nhau

Phần Đạo gia của khái niệm đan điền (Hoàng Đình Kinh, Bão Phác Tử, ba vị trí khác nhau của hạ đan điền, cách võ thuật hiểu đan điền như trọng tâm) đã được kể kỹ ở bài đan điền là gì thuộc chuyên mục khí công. Bài này đứng ở phía y thư và hỏi một câu hẹp hơn: khi một cuốn sách nói "đan điền", nó đang nói tới huyệt nào, tạng phủ nào, hay không tới cái nào cả?

Hai hệ ấy sinh ra để trả lời hai câu hỏi khác nhau:

Rắc rối nảy sinh khi một cuốn sách đời sau mượn chữ của hệ này để nói về hệ kia mà không báo.

Bụng dưới: một dãy huyệt, nhiều cái tên

Trên đường giữa bụng, từ rốn xuống xương mu, Nhâm mạch có một dãy huyệt cách nhau đều. Châm cứu quy ước khoảng từ rốn đến bờ trên xương mu là năm thốn (thốn đo theo thân người, xem huyệt vị là gì).

Đặt ba nguồn Đạo gia lên bảng này (Hoàng Đình Kinh ba thốn, Bão Phác Tử hai thốn bốn phân, nhiều sách đời sau một thốn ba phân), ta thấy hạ đan điền của Đạo gia "trôi" trong khoảng từ Khí Hải đến Quan Nguyên. Không nguồn nào trùng khít một huyệt, và các sách nội đan thường nói đan điền nằm sâu trong lòng bụng, không ở trên da. Vì thế câu "hạ đan điền là huyệt Khí Hải" là một cách nói gần đúng, không phải định nghĩa.

Còn chữ "Đan Điền" trong Giáp Ất Kinh là tên khác của Thạch Môn, một tên huyệt. Đó là chỗ duy nhất trong sách châm cứu sớm mà hai chữ này gắn với một điểm cụ thể; các sách đời sau có khi gán nó cho Quan Nguyên, có khi cho Khí Hải. Một chữ, ba huyệt, tuỳ sách.

Khái niệm y gia gần nhất với hạ đan điền: "động khí giữa hai thận"

Nếu hỏi y thư có khái niệm nào đóng vai như hạ đan điền của Đạo gia, câu trả lời là nguyên khí trong Nạn Kinh. Nạn Kinh, nạn 66, nói "động khí giữa hai thận, dưới rốn" là sinh mệnh của người, là gốc của mười hai kinh, nên gọi là "nguyên" (nguyên văn ở mục "Sách cổ nói gì"). Nạn 8 nói thêm: đó là gốc của năm tạng sáu phủ, rễ của mười hai kinh mạch, cửa của hô hấp, nguồn của Tam Tiêu.

Ba điểm đáng để ý:

1. Vị trí trùng với hạ đan điền: dưới rốn, trong sâu, giữa hai thận.
2. Vai trò trùng: gốc của sinh lực.
3. Nhưng cách dùng khác hẳn: Nạn Kinh nói về nguyên khí để giải thích mạch, bệnh và việc chọn nguyên huyệt (các huyệt "nguyên" ở cổ tay cổ chân, nơi "nguyên khí" của Tam Tiêu đi ra); nó không dạy quán tưởng hay luyện thở.

Tên huyệt Quan Nguyên, "cửa ải của nguyên", chính là dấu vết ngôn ngữ của khái niệm này. Người đặt tên coi chỗ ba thốn dưới rốn là cửa đóng giữ nguyên khí.

Ngực: "biển khí" của Linh Khu nằm ở Đản Trung

Đây là chỗ lẫn ít người để ý. Linh Khu, thiên Hải Luận, chia trong người có bốn biển: biển của thuỷ cốc (Vị), biển của mười hai kinh (Xung mạch), biển của khí và biển của tuỷ. Và Linh Khu đặt biển của khí ở Đản Trung, tức vùng giữa ngực (Đản Trung, còn đọc Chiên Trung, cũng là tên một huyệt Nhâm mạch ở giữa hai vú).

Nghĩa là trong cùng hệ y thư có hai chữ "khí hải" khác nhau:

• "Khí chi hải" của Linh Khu: vùng ngực, nơi "tông khí" (khí của hơi thở và nhịp tim) tụ lại.
• Huyệt Khí Hải: một điểm 1,5 thốn dưới rốn.

Sách khí công hiện đại khi viết "khí hải tức đan điền" thường không phân biệt hai cái này. Thú vị là "biển khí ở ngực" của Linh Khu lại trùng vùng với trung đan điền của Đạo gia (Bão Phác Tử đặt trung đan điền ở Giáng Cung dưới tim). Hai hệ cùng thấy ngực là chỗ quan trọng của hơi thở, nhưng đặt tên khác nhau.

Đầu: Nê Hoàn, Ấn Đường và "biển tuỷ"

Thượng đan điền theo Bão Phác Tử nằm sau giữa hai chân mày, lùi vào trong ba thốn; sách nội đan đời sau gọi vùng ấy là Nê Hoàn. Đó là một vùng trong hộp sọ, không phải trên da.

Y thư thì có:

• Ấn Đường: kỳ huyệt giữa hai chân mày, trên da. Sách khí công hiện đại hay đồng nhất "thượng đan điền là Ấn Đường", tức kéo một vùng trong sọ ra thành một điểm trên trán.
• "Não là biển của tuỷ" (Linh Khu Hải Luận): huyệt chủ của biển này ở trên là đỉnh đầu (Bách Hội), ở dưới là Phong Phủ sau gáy. Y gia nhìn đầu qua não và tuỷ, không qua khái niệm thượng đan điền.

Bảng ba tầng: một bảng để tránh lẫn

Cột cuối không sai hẳn, nó là phép chiếu gần đúng từ một vùng sang một điểm. Vấn đề chỉ xuất hiện khi người viết gán công dụng châm cứu của huyệt cho việc "giữ ý ở đan điền", hoặc ngược lại, coi cảm giác khi luyện thở là bằng chứng có một "cơ quan đan điền".

Bốn kiểu lẫn hay gặp trong sách khí công hiện đại

1. Đồng nhất vùng với điểm: viết "đan điền là huyệt Khí Hải" như một định nghĩa, trong khi chính các sách Đạo gia nói đan điền ở trong lòng bụng.
2. Nhầm hai chữ "khí hải": lấy câu "Đản Trung là biển của khí" trong Linh Khu để nói về huyệt Khí Hải dưới rốn.
3. Mượn công dụng của huyệt: chép chủ trị của Quan Nguyên, Khí Hải trong sách châm cứu rồi nói "tập trung vào đan điền sẽ được như thế". Châm cứu và đặt ý là hai việc khác nhau.
4. Gán lịch sử ngược: nói Hoàng Đế Nội Kinh "đã dạy về ba đan điền". Nội Kinh không có hệ ba đan điền; hệ này đến từ văn bản Đạo giáo thế kỷ ba, bốn trở đi.

Phần tập thở, những giới hạn và cách tập an toàn được bàn ở bài thở bụng, thở đan điền và bài nội đan cho phần tư tưởng.

Sách cổ nói gì

Dịch: Đản Trung là biển của khí; huyệt du của nó ở trên và dưới xương cột cổ, phía trước ở Nhân Nghênh. … Não là biển của tuỷ; huyệt du của nó ở trên là đỉnh đầu, ở dưới là Phong Phủ. — Linh Khu, thiên Hải Luận

Dịch: Động khí giữa hai thận dưới rốn là sinh mệnh của người, là gốc của mười hai kinh, nên gọi là "nguyên". — Nạn Kinh, nạn 66

Châm Cứu Giáp Ất Kinh, đại ý: huyệt Thạch Môn, một tên là Lợi Cơ, một tên là Tinh Lộ, một tên là Đan Điền, một tên là Mệnh Môn, ở dưới rốn hai thốn.

Hoàng Đình Ngoại Cảnh Kinh, đại ý: trên có Hoàng Đình, dưới có Quan Nguyên, sau có U Khuyết, trước có Mệnh Môn (nguyên văn và bình ở bài đan điền là gì).

Bình: câu Hoàng Đình Kinh dùng đúng hai chữ "Quan Nguyên" và "Mệnh Môn" vốn cũng là tên huyệt trong y thư. Đó là một ví dụ sớm về việc hai hệ dùng chung từ vựng mà không chung nghĩa. Người đọc phải biết mình đang đọc sách của nhà nào.

Đọc cho đúng mức

• Đan điền là khái niệm của Đạo gia và võ thuật, không phải cơ quan giải phẫu, cũng không phải một huyệt chính trong hệ 361 huyệt.
• Chữ "Đan Điền" trong y thư là tên khác của huyệt (Thạch Môn theo Giáp Ất Kinh), không phải lý thuyết ba đan điền.
• Nguyên khí của Nạn Kinh và hạ đan điền của Đạo gia gần nhau về vị trí và ý, nhưng thuộc hai hệ, dùng cho hai mục đích.
• Các câu chữ Hán dẫn trong bài theo bản lưu hành phổ biến; Hoàng Đình Kinh có nhiều dị bản khác nhau vài chữ.
• Cảm giác ấm, đầy ở bụng khi tập thở là trải nghiệm có thật, nhưng không phải bằng chứng cho một cấu trúc riêng.

Việc nên làm

1. Khi đọc một sách khí công, đánh dấu mỗi lần sách dùng tên huyệt; tự hỏi sách đang nói về một điểm để châm hay một vùng để đặt ý.
2. Nếu tập thở, tập theo hướng dẫn của người có kinh nghiệm, nhẹ nhàng; ngừng lại khi chóng mặt, tức ngực, hồi hộp.
3. Có bệnh về tim mạch, hô hấp, đang mang thai, hay có tiền sử rối loạn tâm thần: hỏi bác sĩ trước khi tập các bài thở sâu, nín thở kéo dài.
4. Không để ai châm, cứu vào vùng bụng dưới khi không có giấy phép hành nghề; sách cổ đã ghi những huyệt kiêng ở vùng này.

Nguồn tham khảo

• Hoàng Đế Nội Kinh – Linh Khu, thiên Hải Luận — bốn biển (nguyên văn).
• Nạn Kinh, nạn 8 và nạn 66 — động khí giữa hai thận, nguyên khí (nguyên văn nạn 66; nạn 8 đại ý).
• Hoàng Phủ Mật, Châm Cứu Giáp Ất Kinh — huyệt Thạch Môn và các tên khác (đại ý).
• Hoàng Đình Ngoại Cảnh Kinh — câu mở đầu (đại ý; nhiều dị bản).
• Cát Hồng, Bão Phác Tử nội thiên, thiên Địa Chân — ba đan điền (đại ý).