Tứ học đường, bát học đường: tướng của người học hành trong sách cổ

Tứ học đường là bốn chỗ sách tướng xem để đoán đường học hành: mắt (Quan học đường), trán (Lộc học đường), hai răng cửa (Nội học đường) và vùng trước lỗ tai (Ngoại học đường). Bát học đường mở rộng thành tám chỗ, thêm đỉnh đầu, góc trán, ấn đường, lưỡi, lông mày. Cả hai bảng đều nằm trong các bản Ma Y, và đều phản ánh một xã hội nơi học là con đường làm quan.

Tứ học đường: bốn chỗ và lời sách

Dưới đây là bảng theo phần "Luận tứ học đường" trong các bản Ma Y, dẫn đại ý vì câu chữ các bản lệch nhau đôi chỗ.

Có ba điều đáng chú ý ngay trong bảng.

Chữ "học" ở đây gắn với chữ "quan". Hai trong bốn học đường mang tên Quan và Lộc — chức và bổng. Trong xã hội khoa cử, học là để thi, thi là để làm quan; người viết tướng thư không tách được hai việc ấy. "Tướng học đường" thực chất là tướng của người theo đường sĩ hoạn.

Răng cửa chủ về trung tín, không chủ về trí. Nội học đường là chỗ duy nhất trong bốn chỗ đọc về đức chứ không đọc về tài. Răng cửa là chỗ lời nói đi qua; người xưa đặt chữ tín vào đó, giống cách họ gọi miệng là Xuất nạp quan. Xem tướng răng.

Ngoại học đường là trước tai, không phải cả tai. Nhiều trang viết lại thành "tai là Ngoại học đường". Sách nói vùng trước lỗ tai — chỗ da nối giữa má và tai. Tai thì thuộc Thái thính quan trong ngũ quan, và thuộc một học đường khác trong bảng tám.

Bát học đường: tám chỗ, từ đỉnh đầu xuống lưỡi

Phần "Luận bát học đường" mở rộng ra tám bộ vị. Tên mỗi học đường có chữ "bộ" — vùng. Đại ý:

Tên thứ tám được các bản chép lệch nhau; chúng tôi theo cách đọc phổ biến và không chắc chữ gốc.

Bảng tám đi theo trục từ trên xuống: đầu, trán, ấn đường, mắt, tai, răng, lưỡi — rồi quay lại mày. Nó gần như đi qua hết các bộ vị quan trọng, và mỗi chỗ lại được gán thêm một tên "học đường" bên cạnh những tên nó đã có trong mười hai cung, ngũ quan, lưu niên.

Hai điều nhỏ đáng biết. Thứ nhất, lưỡi — thứ tướng thư đã bỏ ra khỏi ngũ quan vì không nhìn được khi ngồi đối diện — lại có mặt ở đây, mang tên "Quảng đức": đức rộng. Thứ hai, ấn đường — cung Mệnh — lại là một học đường, tên "Quang đại": sáng và rộng. Xem ấn đường.

Đọc bốn học đường như một lộ trình

Có một cách đọc giúp nhớ bảng bốn mà không cần học thuộc. Đây là cách đọc của chúng tôi, không phải lời sách:

1. Ngoại học đường (trước tai) — nghe giảng: việc học bắt đầu từ tai.
2. Nội học đường (răng cửa) — đọc tụng và giữ lời: học xong phải nói ra, và nói phải giữ.
3. Lộc học đường (trán) — đỗ đạt, có bổng lộc.
4. Quan học đường (mắt) — giữ chức, trông coi việc.

Từ ngoài vào trong, từ nghe tới làm. Đọc như thế thì thấy rõ tứ học đường là bản đồ của một con đường cụ thể — đường khoa cử — chứ không phải bản đồ trí thông minh nói chung.

Học đường ở ba môn: tướng, tử vi, bát tự

Người học huyền học hay gặp chữ "học đường" ở ba chỗ, rất dễ lẫn:

Ba môn dùng chung chữ nhưng không chung phép tính. Một người có "học đường" đẹp trên mặt không có nghĩa lá số có Xương Khúc sáng, và ngược lại.

Đọc lại cho hôm nay

Những dấu sách khen phần lớn là dấu của người được nuôi dưỡng tốt và được học: răng đều (ăn uống đủ, được chăm răng), da trước tai sáng nhuận (khoẻ mạnh), ánh mắt tỉnh (ngủ đủ, ít lao lực). Trong xã hội xưa, con nhà có điều kiện mới có những dấu ấy, và cũng chính họ mới có đường đi học, đi thi. Người viết tướng thư nhìn thấy hai thứ đi cùng nhau, nhưng chiều nhân quả là từ hoàn cảnh ra cả hai, chứ không phải từ hình răng ra việc đỗ đạt.

Hôm nay răng có thể chỉnh, trường học mở cho mọi người, và việc học kéo dài cả đời chứ không dừng ở một kỳ thi. Chuyện học vì thế đo bằng việc học: đọc gì, hỏi gì, làm gì với điều đã học — không đo bằng vành tai hay góc trán.

Riêng với trẻ nhỏ, có một lý do nữa để đừng xem học đường. Đầu trẻ sơ sinh hay bị bẹt một bên vì nằm một tư thế lâu; răng sữa thưa là bình thường; tai và mũi còn đổi nhiều theo tuổi. Đọc "Cao minh bộ học đường" trên đầu một em bé là đọc tư thế nằm của em. Nếu đầu bé méo rõ, hãy hỏi bác sĩ nhi. Xem thêm sách tướng về trẻ nhỏ.

Sách cổ nói gì

Ma Y Tướng Pháp, phần Luận tứ học đường, đại ý: một là mắt, gọi Quan học đường, mắt nên dài mà trong, chủ về chức quan; hai là trán, gọi Lộc học đường, trán nên rộng mà dài, chủ về quan lộc; ba là hai răng cửa, gọi Nội học đường, nên ngay ngắn mà khít, chủ trung tín hiếu kính; bốn là trước lỗ tai, gọi Ngoại học đường, nên đầy đặn sáng nhuận, chủ thông minh. Chúng tôi dẫn đại ý vì các bản chép lệch nhau ở chi tiết.

Bình: trong bốn câu, chỉ một câu dùng chữ "thông minh", và nó rơi vào vùng da trước tai — chỗ người nghe giảng nghiêng về phía thầy. Ba câu còn lại nói về chức, về lộc, về chữ tín. Sách tướng không đo trí; nó đo một con đường đời.

Việc học không thể dừng lại. — Tuân Tử, thiên Khuyến Học

Bình: Tuân Tử là người viết thiên Phi Tướng bác thuật xem tướng, và cũng là người mở đầu sách của mình bằng thiên Khuyến Học. Đặt hai thiên cạnh nhau: tướng không định được người, còn việc học thì không có điểm dừng. Đó là câu trả lời gọn nhất cho chuyện "tướng học đường".

Đọc cho đúng mức

• Tứ học đường, bát học đường là bảng ký hiệu, sinh ra trong xã hội khoa cử, nơi học gắn liền với làm quan. Không có nghiên cứu nào cho thấy hình răng, hình tai liên quan tới khả năng học.
• Không dùng học đường để chọn ngành, chọn trường cho con, càng không dùng để nói với một đứa trẻ rằng nó "không có tướng học".
• Các bản chép lệch nhau, nhất là ở bảng tám: tên học đường thứ tám, mô tả lưỡi và đầu. Bảng ở trên là đại ý chung.
• Phái khác: vài sách đời sau ghép học đường với lưu niên để đoán "năm thi đỗ". Lối ấy không có trong phần luận học đường của các bản Ma Y chúng tôi đối chiếu.

Việc nên làm

• Học bảng tứ học đường như một mục từ vựng của tướng thư, đi cùng tướng trán và tướng tai.
• Nếu đang lo chuyện học của con, hỏi về thói quen đọc, giấc ngủ, thị lực, thính lực của con — những thứ thật sự ảnh hưởng tới việc học.
• Răng cửa thưa, lệch: đi nha sĩ vì sức khoẻ răng miệng, không phải để "sửa học đường".
• Giữ câu của Tuân Tử làm thước đo: việc học không dừng lại.

Nguồn tham khảo

• Ma Y Tướng Pháp (bản lưu hành đời Minh – Thanh) — Luận tứ học đường, Luận bát học đường (đại ý; tên học đường thứ tám các bản chép khác nhau).
• Thần Tướng Toàn Biên — phần học đường (đại ý, đối chiếu với Ma Y).
• Tuân Tử — thiên Khuyến Học (câu "Học bất khả dĩ dĩ" dẫn nguyên văn).