Can chi của tháng: tháng tính theo tiết khí hay theo mùng Một — hai hệ trên cùng tờ lịch

Can chi tháng có hai hệ đang cùng dùng. Lịch âm Việt Nam ghi can chi theo tháng âm lịch, đổi tháng vào ngày mùng Một. Tử Bình (Bát Tự) và nhiều phép chọn ngày lại đổi tháng ở tiết khí: tháng Dần bắt đầu từ Lập Xuân, tháng Mão từ Kinh Trập. Hai hệ dùng chung cách đặt tên (năm Đinh Mùi thì tháng Dần là Nhâm Dần) nhưng ranh giới lệch nhau vài ngày đến nửa tháng.

Người hay gặp rắc rối nhất là người sinh vào mấy ngày lệch ấy: tờ lịch ghi "tháng Giêng", còn lá Bát Tự lại ghi trụ tháng Mão. Bài này giải thích vì sao có hai hệ, rồi đặt mười hai tháng năm 2027 của hai hệ cạnh nhau, tính bằng công cụ của site.

Tên tháng giống nhau: phép Ngũ Hổ Độn

Chi của tháng thì cố định: tháng Giêng là Dần, tháng Hai là Mão… tháng Mười Một là Tý, tháng Chạp là Sửu. Gốc của quy ước này là nguyệt kiến, hướng cán sao Bắc Đẩu; Hoài Nam Tử viết "Đẩu tiêu vi tiểu tuế, chính nguyệt kiến Dần", cán Đẩu là tiểu tuế, tháng Giêng chỉ về Dần. Chuyện nguyệt kiến và tên tháng có bài riêng: nguyệt kiến và tên tháng.

Can của tháng thì tính từ can năm theo phép Ngũ Hổ Độn (năm con hổ ẩn), tức tìm can của tháng Dần (con hổ) rồi đếm tiếp:

Năm 2027 là Đinh Mùi, nên tháng Giêng là Nhâm Dần, tháng Hai Quý Mão, tháng Ba Giáp Thìn, và cứ thế tiến một can một chi mỗi tháng đến tháng Chạp là Quý Sửu. Sang năm Mậu Thân 2028, tháng Giêng là Giáp Dần, đúng nối tiếp Quý Sửu: vòng can tháng chạy liền qua các năm, cứ năm năm (60 tháng) lặp lại một lần.

Cả hai hệ đều dùng đúng bảng tên này. Khác nhau chỉ ở ngày bắt đầu mỗi tháng.

Hai hệ khác nhau ở đâu

Vì sao Tử Bình chọn tiết khí? Vì Bát Tự đọc khí của mùa: trụ tháng cho biết hành nào đang vượng (gọi là nguyệt lệnh), mà mùa thì theo vị trí Mặt Trời, không theo Mặt Trăng. Một tháng âm lịch có thể trôi lệch so với mùa tới nửa tháng; tiết khí thì không bao giờ lệch. Cách lập trụ tháng trong Bát Tự có ở bài cách lập tứ trụ; ý nghĩa của tiết và trung khí có ở bài trung khí và tiết lệnh.

Còn tháng nhuận: lịch của site ghi tháng nhuận cùng can chi với tháng chính cùng số (năm 2025 có tháng Sáu nhuận, cả hai tháng Sáu đều là Quý Mùi). Trong hệ tiết khí, câu hỏi này không đặt ra, vì không có tháng nhuận.

Bảng mười hai tháng năm 2027, hai hệ song song

Năm âm lịch Đinh Mùi không có tháng nhuận. Cột trái là tháng âm lịch với ngày dương lịch tương ứng; cột phải là số ngày trong tháng âm ấy rơi vào từng trụ tháng của hệ tiết khí (đếm theo giờ trưa mỗi ngày, tính bằng công cụ Bát Tự của site).

Giờ vào từng tiết của năm 2027 có ở bài tiết khí 2027. Nhìn bảng, có ba điều đáng chú ý:

• Đầu năm, hai hệ gần trùng nhau. Tháng Ba và tháng Tư âm lịch nằm trọn trong một trụ tháng tiết khí. Năm 2027 các tháng âm đầu năm bắt đầu rất sát giờ vào tiết.
• Cuối năm, hai hệ lệch dần đến cả chục ngày. Từ tháng Bảy trở đi, mỗi tháng âm có 6 đến 10 ngày đầu vẫn thuộc trụ tháng trước. Người sinh đầu tháng Mười âm lịch 2027 (cuối tháng 10 dương lịch) có trụ tháng Bát Tự là Canh Tuất, không phải Tân Hợi như tờ lịch ghi.
• Lệch không bao giờ quá một tháng. Tiết luôn rơi vào khoảng giữa hai lần sóc, nên một ngày bất kỳ chỉ có thể lệch đúng một tháng giữa hai hệ.

Hai ví dụ: cùng tháng Giêng, khác trụ tháng

Tiết Kinh Trập năm 2027 vào lúc 02:39 sáng ngày 6/3/2027, tức ngày 29 tháng Giêng âm lịch. Tính bằng công cụ Bát Tự của site:

Hai người sinh cùng một ngày 6/3/2027, cách nhau ba tiếng, có cùng ngày âm lịch, cùng tháng Giêng trên lịch, nhưng trụ tháng Bát Tự khác nhau: một người tháng Nhâm Dần (Mộc vượng đầu xuân), một người tháng Quý Mão (Mộc vượng giữa xuân). Với Bát Tự, đây là khác biệt thật, vì can tháng đổi từ Nhâm (Thủy) sang Quý (Thủy) và chi đổi từ Dần sang Mão.

Ví dụ thứ hai còn rõ hơn, ở chỗ giao năm. Lập Xuân 2027 vào 08:46 ngày 4/2/2027, hai ngày trước Tết Đinh Mùi (6/2). Người sinh 10 giờ sáng 5/2/2027 là ngày 29 tháng Chạp năm Bính Ngọ theo lịch, tháng Tân Sửu; nhưng theo Bát Tự đã là năm Đinh Mùi, tháng Nhâm Dần. Người sinh 3/2/2027 thì cả hai hệ đều còn là năm Bính Ngọ, tháng Tân Sửu. Chuyện năm đổi ở Lập Xuân hay ở Tết có ở bài Lập Xuân.

Sách cổ nói gì

Cán Bắc Đẩu là tiểu tuế; tháng Giêng chỉ về Dần, mỗi tháng đi sang trái qua mười hai thần. — Hoài Nam Tử, Thiên Văn Huấn

Bình: câu này định chi của tháng theo hướng cán Đẩu, tức theo trời, không theo ngày sóc. Ngay trong cùng thiên ấy, Hoài Nam Tử còn kể cán Đẩu chỉ lần lượt các hướng, mỗi bước mười lăm ngày, khớp với tiết khí. Như vậy, từ đời Hán, "tháng Dần" vốn là một khoảng của năm Mặt Trời; việc gắn nó vào tháng âm lịch là cách lịch dân dụng làm cho tiện. Hệ tiết khí của Tử Bình, theo nghĩa ấy, gần với gốc hơn.

Uyên Hải Tử Bình và các sách Bát Tự về sau đều dặn, đại ý: lập trụ tháng phải xem đã qua tiết hay chưa, không xem mùng Một; sinh trước tiết thì vẫn tính tháng trước.

Đọc cho đúng mức

Không hệ nào "sai". Lịch âm dùng tháng sóc để định ngày lễ, ngày giỗ, rất hợp với đời sống. Bát Tự dùng tiết để đọc khí mùa. Lỗi chỉ xảy ra khi lấy can chi tháng của lịch treo tường để lập Bát Tự.

Tử Vi dùng tháng âm. Lá số Tử Vi an sao theo tháng âm lịch (người sinh tháng nhuận có quy ước riêng), không theo tiết. Vì vậy cùng một người, lá Tử Vi ghi "tháng Giêng", lá Bát Tự có thể ghi trụ tháng Mão, cả hai đều đúng trong hệ của mình.

Sinh sát giờ vào tiết thì cần giờ chính xác. Giờ vào tiết tính theo công thức thiên văn gọn có thể lệch vài phút so với các bảng khác; ai sinh trong vòng một giờ quanh giờ vào tiết nên đối chiếu thêm, công cụ Bát Tự của site sẽ tự nhắc "sát tiết" khi gặp trường hợp này.

Can chi tháng không tự nói tốt xấu. Tên tháng là nhãn thời gian; tốt xấu (nếu có) đến từ quan hệ của nó với các trụ khác trong lá số hoặc với việc định làm.

Việc nên làm

• Khi lập Bát Tự, luôn hỏi giờ sinh có trước hay sau giờ vào tiết của tháng ấy.
• Nếu sinh trong khoảng mười ngày đầu tháng âm lịch từ tháng Bảy đến tháng Chạp năm 2027, kiểm lại trụ tháng bằng công cụ, vì hệ âm và hệ tiết lệch nhiều nhất ở đó.
• Người sinh từ 4/2 đến 5/2/2027: nhớ rằng năm Bát Tự đã là Đinh Mùi dù lịch còn ghi Bính Ngọ.
• Dùng công cụ dưới đây để xem cả hai hệ cho bất kỳ ngày nào.

🀄Lá số Bát Tự (Tứ Trụ)
Bốn trụ năm tháng ngày giờ theo tiết khí, Thập Thần, ngũ hành vượng suy.✨ Dùng thử

Nguồn tham khảo

• Hoài Nam Tử, Thiên Văn Huấn: "Đẩu tiêu vi tiểu tuế, chính nguyệt kiến Dần" (trích nguyên văn, đối chiếu bản số hoá).
• Từ Đại Thăng, Uyên Hải Tử Bình: phép khởi tháng theo tiết, Ngũ Hổ Độn (dẫn đại ý; câu nhớ Ngũ Hổ Độn theo bản lưu truyền).
• Ngày đầu tháng âm lịch 2027, can chi tháng hai hệ, số ngày lệch và các ví dụ tính bằng bộ lịch và công cụ Bát Tự của aihuyenhoc.com.