Quẻ Thiên Thủy Tụng (6): tranh chấp, dừng giữa chừng thì tốt

Thiên Thủy Tụng là quẻ số 6: Càn (trời) ở trên, Khảm (nước) ở dưới. Tụng là tranh cãi, kiện tụng. Lời quẻ nói rõ một điều hiếm thấy trong Kinh Dịch: có lý mà bị lấp thì nên biết sợ, dừng ở giữa chừng thì tốt, theo đến cùng thì xấu. Lợi gặp người phân xử công minh, không lợi làm việc mạo hiểm lớn.

Tượng quẻ: trời đi lên, nước chảy xuống

Khí trời bốc lên, nước thì chảy xuống chỗ thấp. Đại Tượng gọi đúng cái thế ấy là "thiên dữ thuỷ vi hành", trời với nước đi trái chiều nhau. Hai bên không gặp nhau ở đâu cả, mỗi bên một hướng, và cái lệch hướng ấy là gốc của tranh chấp.

Thoán truyện nhìn sâu hơn vào tính của hai quẻ đơn: "thượng cương hạ hiểm, hiểm nhi kiện, Tụng". Trên cứng, dưới hiểm; trong lòng có chỗ hiểm hóc, bên ngoài lại cứng rắn. Người như thế, hay thế cuộc như thế, dễ sinh kiện. Nếu chỉ hiểm mà không mạnh thì sẽ nhịn; chỉ mạnh mà không hiểm thì sẽ nói thẳng. Đủ cả hai mới thành chuyện kéo nhau ra phân xử.

Quẻ có hai hào đáng chú ý. Cửu Nhị là hào dương bị kẹt giữa hai hào âm trong vùng hiểm, đóng vai người đi kiện. Cửu Ngũ ở ngôi giữa quẻ trên, trung và chính, là người phân xử. Lời quẻ "lợi kiến đại nhân" là nói tới hào này.

Lời quẻ và Thoán truyện

Có lòng tin mà bị ngăn lấp, nên biết sợ; dừng ở giữa thì tốt, theo đến cùng thì xấu. Lợi gặp bậc đại nhân, không lợi qua sông lớn.

Thoán truyện giải chữ "chung hung" bằng một câu dứt khoát: "tụng bất khả thành dã", kiện không phải việc nên theo cho thành. Và giải vì sao không lợi qua sông: "nhập vu uyên dã", như bước xuống vực. Đang có tranh chấp mà mở thêm việc liều là chồng hiểm lên hiểm.

Đại Tượng

Người quân tử theo đó, làm việc gì cũng tính từ lúc đầu. Tranh chấp phần lớn sinh ra từ chỗ ban đầu nói chưa rõ: ai làm gì, chia thế nào, sai thì xử ra sao. Đại Tượng không dạy cách thắng kiện, mà dạy cách để khỏi phải kiện. Luận Ngữ ghi lời Khổng Tử cùng một tinh thần: "Thính tụng, ngô do nhân dã; tất dã sử vô tụng hồ", xử kiện thì ta cũng như người khác, điều cốt yếu là làm sao cho không còn kiện.

Sáu hào

Sơ Lục. "Bất vĩnh sở sự, tiểu hữu ngôn, chung cát." Không kéo dài việc tranh, có chút lời qua tiếng lại, cuối cùng tốt. Mầm cãi vừa nhú mà dừng được thì chỉ tốn vài câu.

Cửu Nhị. "Bất khắc tụng, quy nhi bô, kỳ ấp nhân tam bách hộ, vô sảnh." Kiện không thắng nổi, quay về lánh đi; ấp ba trăm hộ của mình không bị liên luỵ. Kẻ dưới kiện người trên, biết sức mình không bằng thì rút, giữ cho những người phụ thuộc mình khỏi vạ lây.

Lục Tam. "Thực cựu đức, trinh lệ, chung cát; hoặc tùng vương sự, vô thành." Ăn lộc cũ của mình, giữ chính dù có nguy, cuối cùng tốt; có theo việc trên thì không nhận thành công về mình. Hào âm mềm, không tranh, sống bằng phần sẵn có.

Cửu Tứ. "Bất khắc tụng, phục tức mệnh, du, an trinh cát." Kiện không được, quay lại theo lẽ phải, đổi ý, yên lòng giữ chính thì tốt. Đây là lần thứ hai quẻ dùng chữ "bất khắc tụng"; lần này người có sức mà tự thôi.

Cửu Ngũ. "Tụng, nguyên cát." Xử kiện, rất tốt. Người phân xử trung chính thì cả hai bên đều được yên.

Thượng Cửu. "Hoặc tích chi bàn đái, chung triêu tam sỉ chi." Có khi được ban đai lớn, nhưng trong một buổi sáng bị lột ba lần. Thắng nhờ tranh đến cùng thì cái được không giữ lâu; Tiểu Tượng chê "diệc bất túc kính dã", cũng chẳng đáng trọng.

Gieo được quẻ Tụng nên đọc thế nào

• Việc làm: quẻ hay ra khi đang có bất đồng về tiền, về phần việc, về điều khoản. Lời khuyên cụ thể: tìm người thứ ba công minh để phân định, và chưa mở thêm khoản đầu tư hay việc mạo hiểm mới trong lúc còn tranh chấp. Việc pháp lý cụ thể thì hỏi người có chuyên môn.
• Quan hệ: hai lần "bất khắc tụng" cho thấy lối ra tốt nhất là người tự lui. Nói ra một lần cho rõ, không đem chuyện cũ ra cãi mãi; Sơ Lục là mẫu dừng sớm.
• Việc đang chờ: nếu đang chờ một kết luận phân xử, quẻ khuyên giữ ở mức "giữa chừng": đủ để lẽ phải được nghe, không đẩy tới chỗ phải thắng bằng mọi giá. Quẻ không báo trước bên nào thắng.

Tụng đứng ở đâu trong chuỗi 64 quẻ

Quẻ liền trước là Thủy Thiên Nhu (5), đạo ăn uống; ăn uống thì có tranh nên sau là Tụng. Tự Quái đi tiếp: kiện tụng ắt có đám đông nổi dậy, nên sau Tụng là Địa Thủy Sư (7). Tranh chấp không gỡ thì thành đánh nhau.

Lật ngược Tụng ra Nhu, đó là quẻ đảo; một quẻ đợi, một quẻ tranh, cùng từ trời và nước. Đổi hết hào ra quẻ đối Địa Hỏa Minh Di (36), ánh sáng giấu vào trong đất: lúc lý lẽ bị lấp thì có khi phải giữ sáng ở trong. Quẻ hỗ là Phong Hỏa Gia Nhân (37), người trong nhà; nhiều vụ tranh, bóc ra bên trong là chuyện người thân thuộc.