Vương Sung và thiên Cốt Tướng trong Luận Hành: nhà duy lý đời Hán bác quỷ thần, bói toán mà lại tin xem tướng

Vương Sung (27 – khoảng 97), tác giả Luận Hành, là nhà hoài nghi nổi tiếng nhất đời Hán: ông bác chuyện người mất thành quỷ, bác bói rùa, bói cỏ thi, bác kiêng năm, kiêng ngày. Vậy mà trong cùng bộ sách có thiên Cốt Tướng, mở đầu bằng câu "người ta bảo mệnh khó biết; mệnh rất dễ biết", rồi lập luận rằng mệnh hiện ra trên xương cốt.

Nghịch lý ấy không phải chỗ Vương Sung sơ ý. Nó đi ra thẳng từ học thuyết của ông về mệnh. Bài này đọc thiên Cốt Tướng cạnh các thiên phản mê tín cùng sách, chỉ ra vì sao hai thứ không mâu thuẫn trong đầu Vương Sung, rồi đặt nó cạnh thiên Phi Tướng của Tuân Tử: hai người dùng cùng một bộ dữ kiện mà đi tới hai kết luận ngược nhau.

Vương Sung và Luận Hành

Vương Sung người Thượng Ngu, quận Cối Kê, sống thời Đông Hán. Ông làm vài chức quan nhỏ, không đắc ý, dành phần lớn đời cho việc viết. Luận Hành theo truyền thống có tám mươi lăm thiên, nay còn tám mươi tư. Ông tự tóm mục đích cả bộ sách bằng mấy chữ: ghét điều hư vọng.

Một số thiên tiêu biểu cho tinh thần ấy:

Đọc các thiên này, ta gặp một người lập luận bằng quan sát và phản ví dụ, chế giễu những gì không kiểm được. Rồi ta mở thiên Cốt Tướng.

Thiên Cốt Tướng nói gì

Câu mở đầu (nguyên văn ở mục "Sách cổ nói gì") đảo ngay lời thường nói: mệnh không khó biết mà rất dễ biết; biết bằng cách xem xương cốt, thân thể. Mệnh con người nhận từ trời thì có dấu hiệu bên ngoài hiện trên thân; xem dấu hiệu mà biết mệnh, cũng như nhìn cái đấu cái hộc mà biết nó chứa được bao nhiêu. Và ông định nghĩa: dấu hiệu bên ngoài ấy chính là cốt pháp, phép xương cốt.

Sau đó thiên đi theo ba lớp bằng chứng.

Lớp một: thánh nhân dị tướng. Ông dẫn lời truyền trong kinh truyện về mười hai bậc thánh: Hoàng Đế mặt rồng, Chuyên Húc đỉnh đầu như đội vật, Đế Khốc răng liền, Nghiêu mày tám sắc, Thuấn mắt hai con ngươi, Vũ tai ba lỗ, Thang cánh tay hai khuỷu, Văn Vương bốn vú, Vũ Vương mắt nhìn ngước lên, Chu Công lưng gù, Cao Dao miệng ngựa, Khổng Tử đỉnh đầu lõm. Người phi thường thì thân thể khác thường.

Lớp hai: các ca đời Hán. Ông kể hàng loạt chuyện người được xem tướng rồi ứng nghiệm, phần lớn lấy từ sử sách gần thời ông:

Lớp ba: không chỉ giàu nghèo. Ông viết, nguyên văn đại ý: không chỉ giàu sang, nghèo hèn có hiện trên xương cốt, mà phẩm hạnh trong đục cũng có phép lý của nó. Tướng không chỉ cho biết số phận, mà cho biết cả tính.

Cuối thiên, ông trả lời câu hỏi tự nhiên: vậy sao thầy tướng có lúc sai? Câu trả lời là chỗ đáng chú ý nhất (bàn ở dưới).

Vì sao không mâu thuẫn: học thuyết mệnh của Vương Sung

Nghịch lý chỉ là nghịch lý nếu ta nghĩ "duy lý" nghĩa là "không tin số mệnh". Vương Sung không như vậy. Ông là một người tin mệnh rất mạnh, chỉ là mệnh của ông không đến từ trời có ý chí.

Theo Luận Hành, đại ý: mệnh con người được định lúc nhận khí, khi thụ thai. Khí dày hay mỏng quyết định thọ hay yểu, sang hay hèn. Trời không thưởng người tốt, không phạt người xấu; người tốt gặp hoạ, người xấu gặp may là chuyện thường, vì đạo đức và mệnh là hai đường riêng.

Đặt các thiên vào khung ấy:

Trong hệ của Vương Sung, xem tướng không phải mê tín. Nó là một môn quan sát tự nhiên: cùng một khí vừa định mệnh vừa nặn thân, nên nhìn thân có thể suy ra mệnh. Ông bác những gì cần tới một ý chí siêu nhiên; ông giữ những gì có thể giải bằng một nguyên nhân tự nhiên chung.

Đó là một hệ thống nhất quán. Chỗ yếu của nó không nằm ở mâu thuẫn nội tại, mà ở bằng chứng.

Chỗ yếu: bằng chứng chọn lọc và lối thoát không bác được

Vương Sung bác các thứ khác bằng phản ví dụ: ông tìm ca không khớp. Nhưng ở thiên Cốt Tướng, ông làm ngược lại: chỉ gom ca khớp. Mọi chuyện ông kể là chuyện thầy tướng đoán trúng, được sử sách chép lại chính vì đã trúng. Những lần thầy tướng nói "người này sẽ làm tướng quân" mà người ấy cả đời làm ruộng thì không ai ghi.

Rồi đến câu hỏi "sao có lúc sai". Ông viết, đại ý: Khổng Tử nhìn lầm Tử Vũ, Đường Cử bị Thái Trạch làm cho lầm, cũng như người nước Trịnh xem tướng Khổng Tử, đều vì không thấy hết thực trạng của hình dạng. Tướng có cái ở trong, cái ở ngoài, ở hình thể, ở tiếng nói và khí; người xem chỉ thấy một phần thì sai. Lỗi ở người xem, không ở phép.

Lập luận ấy cho môn tướng một lối thoát vĩnh viễn: đoán trúng thì phép đúng, đoán sai thì người xem chưa kỹ. Không ca nào có thể bác được nó. Đó chính là loại lập luận mà Vương Sung, ở các thiên khác, vạch ra không thương tiếc khi người ta dùng nó để bênh quỷ thần hay tai dị.

Cũng đáng để ý ví dụ ông chọn: Đường Cử và Thái Trạch. Trong Sử Ký, Đường Cử tả tướng Thái Trạch xấu rồi đùa "thánh nhân không xem tướng được", chứ không hề đoán Thái Trạch sẽ phú quý (bài Đường Cử xem tướng Thái Trạch). Vương Sung đọc đó là một lần xem tướng hỏng, và giải thích bằng "chưa xem kỹ". Một cách đọc khác, gần nguyên văn hơn, là chính thầy tướng đã thừa nhận giới hạn của phép.

Tuân Tử và Vương Sung: cùng dữ kiện, hai kết luận

Khoảng ba thế kỷ trước Vương Sung, Tuân Tử viết thiên Phi Tướng để bác xem tướng (bài Thiên Phi Tướng của Tuân Tử). Điều đáng chú ý nhất khi đặt hai thiên cạnh nhau là cả hai dùng cùng một loại bằng chứng: lời truyền về các thánh nhân có hình dạng lạ.

Cùng một bộ lời truyền, đọc theo hai học thuyết, ra hai kết luận đối nghịch. Đó là bài học phương pháp quan trọng hơn cả hai kết luận: bằng chứng kiểu "người nổi tiếng có tướng lạ" không phân xử được gì, vì ai cũng có thể dùng nó cho phía mình.

Câu kết của thiên: dùng lời Khổng Tử để bênh tướng

Vương Sung khép thiên Cốt Tướng bằng một câu quen thuộc gắn với Khổng Tử: lấy dung mạo mà chọn người thì lầm ở Tử Vũ; lấy lời nói mà chọn người thì lầm ở Tể Dư. Tử Vũ (Đạm Đài Diệt Minh) xấu người, Khổng Tử tưởng là kém, hoá ra là người đức hạnh; Tể Dư nói hay mà lười.

Câu ấy thường được dẫn như lời chống xét người qua bề ngoài. Vương Sung dùng nó theo hướng khác: thầy giỏi như Khổng Tử còn lầm vì chỉ nhìn một mặt, nên người xem tướng phải xem đủ các mặt. Đây là một nước cờ khéo về tu từ, và cũng là chỗ cho thấy rõ nhất ông đã biến một lời răn khiêm tốn thành lời bảo chứng cho một môn đoán.

Sách cổ nói gì

Dịch: Người ta bảo mệnh khó biết. Mệnh rất dễ biết. — Luận Hành, thiên Cốt Tướng

Dịch: Cái gọi là dấu hiệu bên ngoài, chính là phép xương cốt. — Luận Hành, thiên Cốt Tướng

Bình: Hai câu đầu là một lời tuyên bố táo bạo đến mức gây sốc, nhất là từ người đã viết cả chục thiên chế giễu niềm tin của người đương thời. Câu thứ ba đặt nền cho toàn bộ môn cốt tướng đời sau: thân thể là "biểu", mệnh là cái ở trong, đọc biểu để biết trong.

Dịch: Khổng Tử lầm về Tử Vũ, Đường Cử bị Thái Trạch làm cho lầm, cũng như người nước Trịnh xem tướng Khổng Tử, đều là không thấy được hết thực trạng của hình dạng. — Luận Hành, thiên Cốt Tướng

Bình: Câu này là "van an toàn" của cả thiên. Nó nhận rằng thầy tướng có lúc sai, nhưng đẩy hết lỗi về phía người xem. Người đọc hôm nay nên giữ câu này làm ví dụ về một lập luận không thể bị bác, và vì thế không chứng minh được gì.

Đọc cho đúng mức

• Các câu nguyên văn dẫn theo bản Luận Hành thông hành; các ca đời Hán và danh sách mười hai thánh dịch đại ý, cách dịch vài chữ tả hình dạng (như "đái ngọ", "phản vũ") có dị biệt giữa các nhà chú.
• Năm sinh, năm mất của Vương Sung theo cách ghi phổ biến; năm mất có tài liệu ghi khác.
• Cách giải "không mâu thuẫn" là cách đọc dựa trên học thuyết mệnh trong các thiên khác của Luận Hành; giới nghiên cứu có nhiều cách nhìn, có người coi Cốt Tướng là chỗ Vương Sung chưa thoát khỏi niềm tin chung thời Hán.
• Thiên Cốt Tướng là tư liệu quý về lịch sử tướng thuật đời Hán. Nó không phải bằng chứng xương cốt quyết định số phận; bằng chứng nó đưa ra là những ca chọn lọc đã ứng nghiệm.

Việc nên làm

1. Đọc thiên Cốt Tướng và thiên Bốc Phệ của Luận Hành liền nhau, để tự thấy một người có thể bác bói mà tin tướng bằng cùng một lý lẽ về khí.
2. Khi gặp một danh sách "người nổi tiếng có tướng lạ", hỏi: danh sách những người có tướng ấy mà không nổi tiếng ở đâu.
3. Khi một môn đoán giải thích lần sai bằng "người xem chưa kỹ", ghi nhận rằng giải thích ấy làm cho môn đó không bao giờ sai được, và đó là điểm yếu, không phải điểm mạnh.

Nguồn tham khảo

• Vương Sung — Luận Hành, thiên Cốt Tướng: câu mở đầu, câu định nghĩa "biểu hậu", câu về Khổng Tử, Đường Cử (nguyên văn theo bản thông hành); danh sách mười hai thánh, các ca đời Hán, câu về phẩm hạnh, câu kết về Tử Vũ, Tể Dư (đại ý).
• Vương Sung — Luận Hành, các thiên Bốc Phệ, Luận Tử, Nạn Tuế, Vật Thế (đại ý).
• Tuân Tử — thiên Phi Tướng (đại ý, xem bài riêng).
• Sử Ký — Trọng Ni đệ tử liệt truyện: lời Khổng Tử về Tử Vũ, Tể Dư (đại ý).