Đại vận trong Bát Tự: thuận nghịch theo giới, tuổi khởi vận tính từ số ngày đến tiết

Đại vận Bát Tự là chuỗi trụ can chi, mỗi trụ mười năm, đi ra từ trụ tháng. Nam sinh năm can dương và nữ sinh năm can âm thì đi thuận, hai trường hợp còn lại đi nghịch. Tuổi khởi vận lấy số ngày từ lúc sinh đến tiết gần nhất theo chiều đi: ba ngày tính một năm, một ngày bốn tháng, một giờ âm mười ngày.

Đại vận đi ra từ trụ tháng

Tứ trụ là tấm ảnh chụp lúc sinh. Đại vận là phần "phim" chạy tiếp từ đó, và nó lấy trụ tháng làm điểm xuất phát. Lý do nằm ở chính cách đếm: mỗi tháng tiết dài chừng ba mươi ngày, và ba mươi ngày ấy được quy thành mười năm đời người. Đứa trẻ sinh ra ở một điểm trong tháng tiết; quãng còn lại của tháng (hoặc quãng đã qua, nếu đi nghịch) quyết định nó phải "chờ" bao lâu mới bước sang trụ kế tiếp.

Từ trụ tháng, đại vận đi từng bậc trong vòng sáu mươi hoa giáp:

• Đi thuận: trụ tháng Nhâm Dần thì các vận là Quý Mão, Giáp Thìn, Ất Tỵ, Bính Ngọ…
• Đi nghịch: trụ tháng Nhâm Dần thì các vận là Tân Sửu, Canh Tý, Kỷ Hợi, Mậu Tuất…

Cùng tám chữ, chỉ khác chiều, hai người đi qua hai chuỗi khí hậu gần như đối nghịch. Đó là lý do câu hỏi "trai hay gái" không phải chi tiết phụ trong Bát Tự.

Thuận hay nghịch: nhìn can năm và giới tính

Can năm ở đây là can năm của tứ trụ, tức năm đã đổi ở Lập Xuân, không phải năm âm lịch đổi ở Tết. Đây là chỗ hai lỗi chồng lên nhau: lập sai trụ năm thì sai luôn âm dương, sai âm dương thì sai chiều vận. Ví dụ ở cuối bài cho thấy hậu quả.

Tuổi khởi vận: đếm ngày đến tiết

Cách tính:

1. Đi thuận thì đếm từ lúc sinh tới tiết kế tiếp (tiết mở tháng sau). Đi nghịch thì đếm lùi về tiết vừa qua (tiết mở tháng đang sinh). Chỉ đếm mười hai tiết mở tháng (Lập Xuân, Kinh Trập, Thanh Minh…), không đếm trung khí.
2. Quy đổi: 3 ngày = 1 năm, 1 ngày = 4 tháng, 1 giờ âm (2 tiếng) = 10 ngày. Tương đương: 1 tiếng đồng hồ = 5 ngày.
3. Cộng kết quả vào ngày sinh, ra thời điểm "giao vận" đầu tiên. Từ đó mỗi vận mười năm.

Phép quy đổi thật ra chỉ là một phép tỉ lệ: một tháng tiết (khoảng 30 ngày) ứng với một vận (10 năm), nên 3 ngày ứng với 1 năm. Người sinh sát đầu tháng tiết mà đi nghịch thì khởi vận rất sớm, có khi trước một tuổi; người sinh sát đầu tháng mà đi thuận thì phải gần mười năm mới vào vận đầu.

Có hai lối làm tròn. Lối tỉ lệ dùng đúng số phút như trên. Lối đếm giờ âm thì đếm số ngày chẵn và số giờ âm lẻ, mỗi giờ âm mười ngày. Hai lối lệch nhau vài ngày đến vài tuần, không đáng kể so với một vận mười năm. Điều đáng kể hơn là giờ vào tiết phải đúng: lệch ba tiếng là lệch mười lăm ngày tuổi khởi vận.

Ví dụ tính tay: một ngày sinh, hai giới

Người sinh 9 giờ 30 sáng 5/2/1997 tại Hà Nội có tứ trụ Đinh Sửu – Nhâm Dần – Mậu Dần – Đinh Tỵ (cách lập ở bài lập tứ trụ bằng tay). Can năm Đinh là can âm. Hai mốc tiết bao quanh lúc sinh, giờ Việt Nam:

• Lập Xuân: 2 giờ 02 phút ngày 4/2/1997 (tiết vừa qua).
• Kinh Trập: 20 giờ 04 phút ngày 5/3/1997 (tiết kế tiếp).

Nếu là bé trai: âm nam, đi nghịch, đếm lùi về Lập Xuân. Khoảng cách là 1 ngày 7 giờ 28 phút, tức 1,311 ngày. Nhân 4 tháng mỗi ngày được 5,24 tháng: khởi vận lúc khoảng 5 tháng 7 ngày tuổi, quanh ngày 12/7/1997.

Nếu là bé gái: âm nữ, đi thuận, đếm tới Kinh Trập. Khoảng cách là 28 ngày 10 giờ 34 phút, tức 28,44 ngày. Chia 3 được 9,48 năm: khởi vận lúc khoảng 9 năm 5 tháng 23 ngày tuổi, quanh cuối tháng 7/2006.

Thư viện lịch mã nguồn mở lunar-javascript, chạy độc lập, cho 5 tháng 10 ngày và 9 năm 5 tháng 20 ngày theo lối đếm giờ âm. Hai cách khớp nhau trong vòng vài ngày.

(Thập thần của chi lấy theo bản khí của chi. Bảng tra ở bài thập thần.)

Đọc theo phương của địa chi, hai chuỗi tách hẳn nhau. Bé trai đi qua Sửu – Tý – Hợi, tức phương Bắc, mùa đông, Thủy vượng, rồi sang Tuất – Dậu – Thân, phương Tây, Kim. Bé gái đi qua Mão – Thìn – Tỵ – Ngọ – Mùi, tức từ phương Đông sang phương Nam, Mộc rồi Hoả. Với một nhật chủ Mậu Thổ sinh đầu xuân còn lạnh, Cùng Thông Bảo Giám đại ý coi hơi ấm của Bính Hoả là thứ cần trước tiên; theo hướng điều hậu ấy, chuỗi Hoả của bé gái đi đúng chiều cần, còn chuỗi Bắc phương của bé trai thì nghiêng về Tài và Thực Thương. Đó là một hướng đọc, chưa phải lời phán tốt xấu: muốn kết luận phải cân thân vượng nhược và tìm dụng thần cho cả lá số (bài dụng thần là gì).

Bẫy Lập Xuân: một sai, hai sai

Người sinh 9 giờ 30 ngày 30/1/2004, lịch âm ghi mùng 9 tháng Giêng năm Giáp Thân. Nhưng Lập Xuân 2004 vào 18 giờ 56 ngày 4/2, nên tứ trụ là Quý Mùi – Ất Sửu – Mậu Thân – Đinh Tỵ. Xét một bé trai:

Bên đúng đi qua Thủy rồi Kim; bên sai đi qua Mộc rồi Hoả. Không có điểm chung nào để "đọc gần đúng". Lỗi lấy Tết làm mốc trong Bát Tự vì thế không phải lỗi nhỏ: nó đổi cả đời vận.

Đọc một đại vận thế nào

Một vài nguyên tắc chung, các phái dùng khác nhau ở mức nặng nhẹ:

• Đại vận không đọc riêng. Nó là chữ thứ chín, thứ mười ghép vào tám chữ gốc. Cùng một vận Canh Tý, với lá số cần Thủy là thuận, với lá số sợ Thủy là nghịch. Đọc vận là hỏi: hai chữ này giúp hay cản dụng thần.
• Can và chi. Một lối phổ biến chia năm năm đầu nặng về can, năm năm sau nặng về chi. Nhiều thầy hiện nay đọc trọn mười năm và cho chi nặng hơn, vì chi mang khí của mùa và phương.
• Hợp, xung với tứ trụ. Chi vận xung chi ngày, hợp chi tháng… làm thay đổi lực của các chữ gốc. Bảng ở bài hợp xung hình hại.
• Lưu niên chồng lên đại vận. Mỗi năm thêm một trụ năm nữa; năm Đinh Mùi 2027 tác động lên từng nhật chủ thế nào có bài riêng về lưu niên.

Sách cổ nói gì

Dịch: Nam năm dương, nữ năm âm thì đi thuận; nam năm âm, nữ năm dương thì đi nghịch. — câu quy tắc chung của các sách Tử Bình, Tam Mệnh Thông Hội phần luận đại vận chép đại ý như vậy

Cùng phần ấy, đại ý: đi thuận thì đếm từ ngày sinh tới tiết sau, đi nghịch thì đếm lùi về tiết trước; ba ngày quy một năm, một ngày quy bốn tháng, một giờ quy mười ngày. Uyên Hải Tử Bình cũng khởi vận theo cách này.

Bình: điều sách cổ không nói rõ là vì sao lại chia theo âm dương của năm và giới tính. Cách giải thích thường gặp là "dương thuận, âm nghịch": nam thuộc dương, gặp năm dương là đồng khí nên đi xuôi; nữ thuộc âm, gặp năm âm cũng đồng khí nên đi xuôi; khác khí thì đi ngược. Đó là lý lẽ của người đời sau ghép vào, đọc cho biết, còn quy tắc thì các sách thống nhất.

Đọc cho đúng mức

• Giới tính trong đại vận là chỗ người học hiện đại hay hỏi. Sách cổ chỉ có nam và nữ theo giới tính sinh học lúc sinh; Bát Tự truyền thống dùng đúng như vậy. Chúng tôi không thấy sách cổ nào bàn cách khác, nên không tự đặt ra.
• Tử Vi và Bát Tự đều gọi là "đại vận mười năm" nhưng tính khác nhau. Tử Vi khởi theo số của cục và chạy qua các cung trên lá số (bài đại vận tử vi). Bát Tự khởi theo số ngày đến tiết và chạy qua các trụ can chi. Hai tuổi khởi vận của cùng một người thường không trùng.
• Ngày giao vận chỉ là mốc ước lệ. Không ai nên ngồi chờ một ngày cụ thể để thay đổi cách sống; sách cổ mô tả những năm đầu, năm cuối của một vận là quãng "chuyển", khí của vận cũ còn, khí vận mới chưa đầy.
• Đại vận cho biết khí hậu của một quãng mười năm, không cho biết sự việc cụ thể. Ai đọc từ một chữ vận ra "năm ấy đổi việc, năm ấy lấy vợ" là đang đọc quá tay.

Việc nên làm

• Lập đúng tứ trụ trước, nhất là trụ năm theo Lập Xuân, vì chiều vận phụ thuộc vào nó.
• Tra giờ vào hai tiết bao quanh ngày sinh từ một nguồn tính thiên văn, rồi tự đếm ngày theo ba bước trên; so với một nguồn thứ hai.
• Viết chuỗi tám vận đầu kèm năm giao vận, đánh dấu vận mình đang ở.
• Khi đọc vận, viết rõ thập thần của can và chi vận so với nhật chủ, rồi mới hỏi chúng giúp hay cản dụng thần.

Nguồn tham khảo

• Tam Mệnh Thông Hội (Vạn Dân Anh, đời Minh) — phần luận đại vận: thuận nghịch, quy đổi ngày ra năm (đại ý).
• Uyên Hải Tử Bình — phép khởi đại vận (đại ý).
• Thư viện lịch lunar-javascript (mã nguồn mở) — giờ vào tiết 1997, 2004 và tuổi khởi vận theo lối đếm giờ âm, dùng để đối chiếu.
• Bộ máy âm lịch của aihuyenhoc.com (`app/Core/TuVi/AmLich.php`) — can chi các trụ trong ví dụ.