Phù chú trong Đạo giáo: lịch sử và ký hiệu, không hướng dẫn làm bùa

Phù chú là hai phần của nghi lễ Đạo giáo: phù là ký hiệu viết hoặc vẽ trên giấy, lụa, gỗ; chú là lời đọc. Gốc của phù là thẻ tín vật và công văn đời Hán, coi thần giới như một bộ máy quan lại nhận lệnh bằng giấy tờ. Bài này đọc phù chú như di sản văn tự, không hướng dẫn vẽ, không bán, và chỉ ra cách nhận diện dịch vụ bùa trục lợi.

Đây là nhánh dễ bị lợi dụng nhất của Sơn thuật, như bài Sơn thuật là gì đã nói. Nhưng tránh hẳn thì cũng không ổn: phù lục có mặt trong bảo tàng, trong nghi lễ của nhiều dân tộc, trong tranh thờ, trong cả từ vựng hằng ngày như chữ "phù thuỷ". Hiểu nó từ đâu ra là cách tốt nhất để không bị doạ bằng nó.

Chữ "phù": từ thẻ tín vật đến lệnh của trời

Trước khi thành lá bùa, "phù" (符) là phù tiết: một tín vật bằng tre, gỗ hay đồng, chia làm hai nửa, mỗi bên giữ một nửa, khi cần ra lệnh thì ghép lại xem có khớp không. Hổ phù dùng để điều binh là ví dụ quen thuộc. Thành ngữ "phù hợp" trong tiếng Việt vẫn mang dấu nghĩa gốc ấy: hai nửa thẻ khớp vào nhau.

Đạo giáo giữ đúng ý này. Một đạo phù là một nửa thẻ mà người được thụ phong cầm trong tay; nửa kia ở chỗ thần linh. Khi phù được dùng, hai nửa "khớp", lệnh có hiệu lực. Nói cách khác, phù là văn bằng, là giấy uỷ quyền, chứ không phải một vật tự có phép.

Chữ đi kèm là "lục" (籙): sổ ghi tên các vị thần tướng mà một đạo sĩ được quyền sai khiến, đồng thời là giấy chứng nhận người đó đã được truyền thụ. "Thụ lục" là lễ nhận sổ ấy, gần như lễ phong chức. Ghép lại, phù lục là cả một hệ giấy tờ của một bộ máy.

Công văn đời Hán trong lá bùa

Câu kết quen thuộc nhất của phù chú là "Cấp cấp như luật lệnh" (急急如律令): mau mau, như luật lệnh. Ít người biết rằng "như luật lệnh" vốn là câu kết thường gặp của công văn hành chính đời Hán, nghĩa là "thi hành theo đúng luật". Các đạo sĩ đã mượn nguyên văn phong của nha môn.

Khảo cổ cho thấy rõ quá trình này. Trong các mộ đời Đông Hán, người ta tìm thấy bình gốm có chữ viết bằng mực son, gọi là văn trấn mộ hay văn giải chú, thay mặt "sứ giả trời" ra lệnh cho quan dưới đất đừng làm hại người sống, kết bằng "như luật lệnh". Một số bình có vẽ kèm ký hiệu phù. Đây là những phù chú cổ nhất có niên đại tương đối chắc.

Hiểu điều này thì đọc phù chú sẽ khác hẳn. Thế giới thần linh trong Đạo giáo là một triều đình: có Ngọc Hoàng, có các bộ, có quan coi sổ sinh tử, có thần tướng nhận lệnh. Đạo sĩ là một viên chức trung gian, phù là văn bản, chú là lời truyền lệnh, ấn là con dấu. Bài Ngọc Hoàng trong tín ngưỡng Việt cho thấy hình ảnh triều đình trên trời ấy đã đi vào tín ngưỡng người Việt ra sao.

Phù chú trong các giáo đoàn đầu tiên

Cuối đời Đông Hán, hai giáo đoàn Đạo giáo lớn đầu tiên đều dùng phù chú làm trung tâm nghi lễ:

• Ngũ Đấu Mễ Đạo (sau gọi Thiên Sư Đạo) của Trương Đạo Lăng ở đất Thục. Tam Quốc Chí chép người cháu là Trương Lỗ cai quản Hán Trung, dạy người bệnh viết lời thú lỗi gửi trời, đất, nước, kèm "phù thuỷ" là nước có tro bùa. Chữ "phù thuỷ" của tiếng Việt bắt nguồn từ đây; bài Đạo giáo ở Việt Nam đã kể nghĩa của nó trượt dần ra sao.
• Thái Bình Đạo của Trương Giác, người khởi nghĩa Khăn Vàng, cũng dùng phù thuỷ và chú để chữa bệnh, thu hút hàng chục vạn tín đồ.

Một điều đáng chú ý: cả hai giáo đoàn đều gắn chữa bệnh bằng phù với sám hối đạo đức: người bệnh phải nhận lỗi, sửa mình. Phù không đứng riêng như một món hàng mua về là xong. Cách bán bùa lẻ ngày nay đã bỏ mất phần ấy.

Cấu tạo một đạo phù: đọc như thư pháp

Phù không có một mẫu chung, nhưng phần lớn phù lục trong Đạo Tạng có ba phần mà các nhà nghiên cứu hay mô tả:

Phức văn và vân triện. Thái Bình Kinh trong Đạo Tạng còn giữ mấy quyển gồm toàn chữ ghép, mỗi "chữ" chồng nhiều chữ thường lên nhau, người đời nay gọi là phức văn. Thượng Thanh và Linh Bảo về sau phát triển lối "vân triện": chữ uốn như mây, được coi là chữ của trời, có trước chữ người. Về mặt văn tự học, đây là một thể chữ thiêng: cố ý không cho người thường đọc được, để giữ khoảng cách giữa trời và người.

Bắc Đẩu và bước Cương. Bảy chấm nối nhau theo hình chòm Bắc Đẩu là ký hiệu rất hay gặp. Đạo sĩ còn có "bộ cương đạp đẩu", bước chân theo hình chòm sao khi làm lễ, tương truyền từ "Vũ bộ" của vua Vũ. Phù trên giấy và bước chân trên đất là cùng một bản đồ sao.

Khi đứng trước một đạo phù trong bảo tàng, bạn có thể đọc nó như đọc một bức thư pháp: nhận ra phần đầu, thân, chân; tìm chòm Bắc Đẩu; thấy cách chữ thường bị chồng, kéo, bẻ thành chữ thiêng.

Tam Sơn phù lục: ba trung tâm truyền thụ

Từ đời Tống, việc truyền thụ phù lục tập trung về ba núi, gọi chung là Tam Sơn phù lục:

Chính Thống Đạo Tạng in năm 1445 thu nhận nhiều bộ phù lục của các phái này. Đây là kho văn bản để các nhà nghiên cứu đối chiếu, và cũng là bằng chứng rằng phù lục từng là một phần của Đạo giáo chính thống, không phải chỉ là chuyện dân gian.

Cát Hồng đã nghi ngờ phù chép tay

Bão Phác Tử của Cát Hồng có thiên Đăng Thiệp (lên núi, lội nước) chép các phù để vào núi tránh thú dữ, tà ma; thiên Hà Lãm kê tên rất nhiều bộ phù. Nhưng chính Cát Hồng ghi đại ý rằng phù truyền qua tay nhiều đời đã bị chép sai, người chép không hiểu nên sai càng thêm sai, dùng không ứng nghiệm.

Lời nhận xét này đáng giá ở hai mặt. Về văn bản học, nó cho thấy ngay từ thế kỷ bốn, phù đã là một thứ văn tự bị biến dạng khi truyền chép. Về thực tế, nó trả lời luôn câu hỏi "lá bùa in hàng loạt bán trên mạng có giống phù cổ không": ngay người xưa đã không tin vào bản chép không rõ gốc.

Ở Việt Nam: lễ cấp sắc của người Dao

Ở Việt Nam, nơi phù lục Đạo giáo còn sống trọn vẹn nhất có lẽ không phải ở thành thị mà ở người Dao miền núi phía Bắc. Tín ngưỡng của người Dao chịu ảnh hưởng sâu của Đạo giáo, với hệ tranh thờ vẽ Tam Thanh, Ngọc Hoàng, các vị thần tướng, và các sách cúng chép bằng chữ Hán – Nôm Dao.

Trung tâm là lễ cấp sắc: nghi lễ trưởng thành của nam giới, trong đó người được cấp sắc nhận một tên âm, nhận "sắc" và số âm binh, trở thành người có tư cách trong cộng đồng và với tổ tiên. Về cấu trúc, đây chính là lễ thụ lục của Đạo giáo đã được bản địa hoá: có thầy truyền, có sổ, có giới luật đạo đức đi kèm (không trộm cắp, không hại người, kính trọng cha mẹ). Các nhà dân tộc học Việt Nam coi lễ cấp sắc là một di sản văn hoá quan trọng của người Dao.

Ở người Kinh, phù chú tồn tại rời rạc hơn: tranh thờ Hàng Trống vẽ các vị thần Đạo giáo, đạo bùa trấn trạch dán đầu nhà, bùa đeo cho trẻ nhỏ, các sách cúng của thầy pháp làng. Phần lớn đã tách khỏi hệ thống giáo lý và giới luật ban đầu.

Khi phù chú thành dịch vụ: những dấu hiệu cần cảnh giác

Mặt trái lớn nhất của phù chú hôm nay là bùa bán lẻ và dịch vụ "giải bùa". Kịch bản thường gặp:

• Bán "bùa yêu", "bùa giữ chồng", "bùa kinh doanh" qua mạng, kèm lời hứa kết quả.
• Bảo khách "đang bị yểm", "bị người ta làm bùa", rồi bán gói "giải" giá cao, chia nhiều lần.
• Dùng màn "chứng minh" như trứng đen, nước đổi màu, giấy tự cháy để tạo sợ hãi.
• Doạ rằng dừng giữa chừng sẽ bị "phản".
• Đòi giữ bí mật với gia đình.

So với lịch sử ở trên, điểm khác căn bản là: phù chú trong Đạo giáo gắn với giới luật, sám hối, một cộng đồng tín đồ và người truyền thụ có danh tính; dịch vụ bùa thì chỉ còn giao dịch tiền và nỗi sợ. Kịch bản chi tiết và cách xử lý khi đã bị doạ có ở bài bùa ngải, thầy pháp: nhận diện lừa đảo và bài cảnh giác "thầy" trên mạng.

Sách cổ nói gì

Câu kết "急急如律令" (Cấp cấp như luật lệnh): mau mau, làm theo như luật lệnh. Nguyên là văn phong công văn đời Hán ("如律令", như luật lệnh), sau thành câu kết của phù chú Đạo giáo.

Bình: chỉ một câu năm chữ mà cho thấy cả quan niệm về thần giới của Đạo giáo, một triều đình vận hành bằng văn bản. Đọc phù chú như văn bản hành chính thiêng là chìa khoá để hiểu nó.

Đại ý từ Tam Quốc Chí, Trương Lỗ truyện: Trương Lỗ dạy người bệnh ở nơi tĩnh thất suy xét lỗi lầm, viết tên và lời nhận lỗi gửi trời, đất, nước; tín đồ góp năm đấu gạo, nên gọi là Ngũ Đấu Mễ Đạo.

Bình: chữa bệnh bằng phù thời ấy gắn chặt với nhận lỗi và với cộng đồng. Những chuyện "chữa lành" kể trong sử là lời ghi về niềm tin của một giáo đoàn, không phải bằng chứng y khoa.

Đại ý từ Bão Phác Tử, thiên Hà Lãm: phù được truyền chép qua nhiều tay, người chép không hiểu nên chép sai, dùng không ứng nghiệm.

Bài này không chép lại hình phù hay văn chú cụ thể nào.

Đọc cho đúng mức

• Phù chú là di sản văn tự và nghi lễ, có giá trị với lịch sử tôn giáo, văn tự học, mỹ thuật, dân tộc học. Hiệu nghiệm của nó thuộc về niềm tin của người trong đạo, không có bằng chứng theo nghĩa khoa học.
• Phù không phải vật tự có phép, ngay theo giáo lý Đạo giáo. Nó là văn bằng của người đã thụ lục, gắn với giới luật. Một lá bùa in sẵn mua trên mạng, theo chính logic của Đạo giáo, đã thiếu mọi điều kiện.
• Các phái giảng khác nhau. Chính Nhất nặng về phù lục; Toàn Chân nặng tu luyện, giới luật và ít dùng phù. Phật giáo có thần chú (đà la ni) nhưng là một truyền thống khác, không nên gộp làm một.
• Đừng nhìn văn hoá thiểu số bằng con mắt mê tín. Lễ cấp sắc của người Dao là nghi lễ trưởng thành và giáo dục đạo đức của cả một cộng đồng, không phải chuyện "làm bùa".
• Không dùng phù chú thay cho chữa bệnh. Người bệnh tìm đến bùa thay vì đến bác sĩ là chỗ mà phù chú gây hại thật.

Việc nên làm

1. Muốn xem phù lục thật, hãy đến bảo tàng dân tộc học, các bộ sưu tập tranh thờ người Dao, hoặc đọc sách nghiên cứu về Đạo giáo có hình minh hoạ.
2. Khi gặp một đạo phù dán ở đình, đền, nhà cổ, đọc nó như thư pháp: phù đầu, phù thân, phù chân, Bắc Đẩu.
3. Không mua bùa qua mạng, không chuyển tiền cho người tự xưng thầy để "giải bùa"; giữ lại tin nhắn, số tài khoản và báo công an nếu bị doạ hoặc mất tiền.
4. Khi người thân tin mình "bị yểm", ngồi nói chuyện bình tĩnh, cùng đọc bài cảnh giác lừa đảo, và đưa đi khám nếu có triệu chứng mất ngủ, lo âu kéo dài.
5. Tôn trọng nghi lễ của các dân tộc, không chụp ảnh, ghi hình khi chưa được chủ lễ cho phép.

Nguồn tham khảo

• Cát Hồng, Bão Phác Tử nội thiên, thiên Đăng Thiệp và thiên Hà Lãm (đại ý).
• Trần Thọ, Tam Quốc Chí, Nguỵ thư, Trương Lỗ truyện (đại ý).
• Thái Bình Kinh, các quyển phức văn trong Đạo Tạng (đại ý).
• Chính Thống Đạo Tạng, các bộ phù lục của Chính Nhất, Thượng Thanh, Linh Bảo (đại ý).
• Các báo cáo khảo cổ về bình trấn mộ, văn giải chú đời Đông Hán (đại ý).
• Các nghiên cứu dân tộc học Việt Nam về tín ngưỡng và lễ cấp sắc của người Dao (đại ý).