Tĩnh tọa của Nho gia: Trình Hạo, Chu Hy, Vương Dương Minh và nửa ngày ngồi yên, nửa ngày đọc sách

Tĩnh toạ của Nho gia là ngồi yên để lắng lòng, nhận ra thiện tính và chuẩn bị cho việc học, việc làm, không nhằm sống lâu hay giải thoát. Phép này rõ từ anh em họ Trình đời Tống, được Chu Hy gói vào câu "nửa ngày tĩnh toạ, nửa ngày đọc sách", rồi Vương Dương Minh kéo nó trở lại đời thường bằng chủ trương mài giũa ngay trong công việc.

Bài thiền và tĩnh toạ đã đặt ba truyền thống ngồi yên cạnh nhau. Bài này đi riêng vào Nho gia, nhánh ít được viết nhất bằng tiếng Việt, dù chính nó lại gần nhất với đời sống của nhà Nho Việt Nam xưa: người đi học, đi thi, làm quan, dạy học, không ai lên núi.

Vì sao nhà Nho lại ngồi yên

Khổng Tử và Mạnh Tử không dạy ngồi yên như một phép tập. Luận Ngữ nói "học mà không nghĩ thì mờ, nghĩ mà không học thì nguy"; Mạnh Tử nói "dưỡng khí hạo nhiên" và "cầu cái tâm đã buông thất". Có ý về việc giữ lòng, nhưng không có tư thế, không có giờ giấc.

Đến đời Tống, tình thế khác. Phật giáo, nhất là Thiền tông, đã có mặt sáu bảy trăm năm và thu hút phần lớn trí thức giỏi. Nhà Nho thấy mình thiếu một công phu nội tâm để đối lại: Phật có thiền, Đạo có tĩnh toạ, còn Nho chỉ có đọc sách và lễ nghi. Phong trào Lý học (Tống Nho) vì thế vừa phê Phật, vừa lặng lẽ mượn của Phật và Đạo phép ngồi yên, rồi đặt cho nó một mục đích Nho gia.

Nền kinh điển họ dựa vào là chương một sách Trung Dung: lúc mừng giận buồn vui chưa phát gọi là "trung", phát ra mà vừa mực gọi là "hoà". Câu hỏi của Tống Nho là: cái "chưa phát" ấy trông ra sao, và làm sao giữ được nó? Tĩnh toạ là cách họ đi tìm câu trả lời.

Anh em họ Trình: "thấy người tĩnh toạ là khen khéo học"

Trình Hạo (hiệu Minh Đạo) và Trình Di (hiệu Y Xuyên) là hai người đặt nền cho Lý học. Hai anh em tính khác nhau, và cách họ nhìn tĩnh toạ cũng khác.

• Trình Hạo ôn hoà, rộng rãi. Bài Thức Nhân Thiên của ông mở đầu: người học trước hết phải nhận ra "nhân", người có nhân thì cùng một thể với vạn vật. Với ông, ngồi yên là để cảm được sự liền mạch ấy, không phải để gò ép.
• Trình Di nghiêm cẩn hơn. Sách ghi ông mỗi khi thấy ai tĩnh toạ thì khen là người "khéo học". Nhưng ông cũng là người đặt ra công thức mà Chu Hy về sau dùng làm cột trụ: "hàm dưỡng phải dùng kính, tiến học thì ở chỗ trí tri". Chữ "kính" ở đây sẽ dần thay chữ "tĩnh".

Trình môn lập tuyết: một cảnh tĩnh toạ ai cũng biết mà ít ai để ý

Thành ngữ "Trình môn lập tuyết" (đứng trong tuyết trước cửa họ Trình) quen thuộc với người học chữ Hán như một gương tôn sư. Tống Sử chép, đại ý: Dương Thời và Du Tạc đến gặp Trình Di, gặp lúc thầy đang nhắm mắt ngồi, hai người đứng hầu không đi; khi thầy tỉnh ra thì tuyết ngoài cửa đã sâu một thước.

Câu chuyện thường được kể để nói về lòng kính thầy. Nhưng nó cũng là một trong những ghi chép rõ nhất về tĩnh toạ trong đời thường của một nhà Nho: không ở chùa, không ở núi, mà ngồi ngay trong nhà, giữa một buổi chiều có khách. Dương Thời về sau truyền cho La Tòng Ngạn, La Tòng Ngạn truyền cho Lý Đồng, và Lý Đồng là thầy của Chu Hy. Dòng này được gọi là Đạo Nam, và tĩnh toạ là sợi chỉ chạy suốt dòng ấy.

Lý Đồng: ngồi yên để xem cái "chưa phát"

Lý Đồng (hiệu Diên Bình) gần như không viết sách, chỉ còn lại thư từ trao đổi với Chu Hy. Lời dạy nổi tiếng nhất của ông, đại ý: trong lúc tĩnh, hãy xem khí tượng của lúc mừng giận buồn vui chưa phát. Đây chính là câu hỏi của Trung Dung được biến thành một việc làm cụ thể: ngồi yên, để lòng lắng xuống, và nhận ra trạng thái trước khi cảm xúc nổi lên.

Chu Hy thời trẻ theo học Lý Đồng, từng tập theo cách này, và về sau thú thật đại ý rằng ông chưa bao giờ thực sự "thấy" được điều thầy dạy. Lời thú nhận ấy quan trọng: nó cho thấy tĩnh toạ Nho gia không phải một kỹ thuật bảo đảm cho ra một trải nghiệm nào cả.

Chu Hy: nửa ngày tĩnh toạ, nửa ngày đọc sách

Câu nổi tiếng nhất về tĩnh toạ Nho gia là của Chu Hy, ghi ở quyển 116 Chu Tử Ngữ Loại, lúc một học trò là Quách Đắc Nguyên từ biệt ra về. Câu đầy đủ có một vế đầu mà người ta hay cắt: người ta nếu ngày ngày không có việc gì, có sẵn cơm mà ăn, thì dùng nửa ngày tĩnh toạ, nửa ngày đọc sách, như thế một hai năm, lo gì không tiến (nguyên văn ở mục sách cổ).

Đọc câu này cho đúng phải nhìn vào ba điều:

1. Đó là lời dặn riêng cho một người, không phải chương trình cho mọi người. Chu Hy nói với những học trò tâm tán loạn, đọc sách vội. Với người khác, ông dặn ngược lại: đừng ngồi nhiều.
2. Tĩnh toạ phục vụ đọc sách. Hai nửa ngày không ngang nhau về vai trò: ngồi yên là để lòng đủ tĩnh mà đọc sâu, nghĩ kỹ. Không có nửa sau thì nửa đầu thành vô nghĩa.
3. Chu Hy sợ tĩnh toạ trượt sang Thiền. Ông nhiều lần nói ngồi yên không phải để "như Thiền nhập định", không phải để dứt hết suy nghĩ. Vì vậy ông đẩy chữ "kính" (giữ lòng nghiêm cẩn, chuyên nhất) lên trên chữ "tĩnh": kính thì lúc động lúc tĩnh đều giữ được, còn tĩnh chỉ là một lúc.

Điều Tức Châm: một nhà Nho viết về hơi thở

Ít người biết Chu Hy có viết một bài châm ngắn về điều hoà hơi thở, Điều Tức Châm, mở bằng hình ảnh "đầu mũi có màu trắng, ta hãy quán nó", rồi tả hơi thở ra vào nhẹ như mây, như con sâu mùa đông, như cá dưới nước. Hình ảnh "đầu mũi có trắng" vốn có trong kinh Phật. Một nhà Nho chống Phật lại mượn đúng hình ảnh nhà Phật để viết về hơi thở: chuyện này cho thấy Tam giáo đời Tống đan vào nhau sâu hơn mọi lời tuyên bố. Ông cũng là người chú Tham Đồng Khế dưới một tên đạo sĩ, như bài nội đan đã kể. Phần Dịch học của ông có ở bài Chu Hy và Dịch học.

Vương Dương Minh: từ ngồi yên đến mài giũa trong việc

Vương Thủ Nhân (hiệu Dương Minh, 1472 – 1529) đi một vòng hoàn chỉnh với tĩnh toạ.

Long Trường, 1508. Bị đày tới trạm Long Trường ở Quý Châu, giữa vùng núi xa xôi, Vương Dương Minh theo niên phổ đã ngồi tĩnh lặng ngày đêm, rồi một đêm bừng hiểu rằng đạo của thánh nhân vốn đủ ở tính mình, không cần tìm ở sự vật bên ngoài. Sự kiện này gọi là "Long Trường ngộ đạo". Chi tiết ông ngồi trong một quan tài đá như niên phổ chép là chuyện ghi của học trò đời sau, nên đọc như truyền thống hơn là sử liệu.

Dạy tĩnh toạ rồi đổi cách dạy. Những năm sau, ông dạy học trò tĩnh toạ để lắng tâm. Rồi ông thấy nhiều người "thích tĩnh, ghét động": ngồi thì yên, gặp việc thì rối; có người còn sa vào chuyện tìm cảm giác lạ, ưa huyền bí. Ông đổi cách dạy, nhấn vào "sự thượng ma luyện": mài giũa ngay trên công việc. Người phải trải qua việc mà rèn, mới đứng vững; tĩnh cũng định, động cũng định.

Trí lương tri. Giai đoạn cuối, ông gom tất cả vào ba chữ "trí lương tri": đưa cái biết phải trái vốn có ra tận cùng trong mọi việc. Tĩnh toạ khi ấy chỉ còn là một phương tiện tạm thời, như thuốc dùng cho người mới học, không phải cốt lõi.

Sau Dương Minh: Cao Phan Long và bảy ngày đóng cửa

Cuối đời Minh, Cao Phan Long, một trong những người đứng đầu thư viện Đông Lâm, viết Tĩnh Toạ Thuyết, hướng dẫn tĩnh toạ hoàn toàn bằng ngôn ngữ Nho: không vận khí, không đan điền, chỉ "bình thường", để lòng tự nhiên. Ông cũng nói tới việc đóng cửa tĩnh toạ trong bảy ngày để lắng lòng khi tâm quá loạn. Văn bản này cho thấy đến thế kỷ mười bảy, tĩnh toạ Nho gia đã thành một phép riêng, có tên gọi, có văn bản, tách hẳn khỏi tĩnh toạ Đạo gia.

Nhà Nho Việt Nam và phép ngồi yên

Nho học Việt Nam thời Lê, Nguyễn lấy Chu Hy làm chuẩn cho khoa cử, nên quan niệm "kính" và việc giữ lòng khi đọc sách đi theo các sách Tống Nho vào nhà trường. Tuy vậy, tư liệu viết riêng về tĩnh toạ của nhà Nho Việt còn ít được khai thác. Trường hợp đáng chú ý là Ngô Thì Nhậm, nhà Nho thời Tây Sơn về cuối đời gắn bó với Thiền Trúc Lâm, xem Ngô Thì Nhậm và Dịch học. Tinh thần chung là Tam giáo đồng nguyên: ngồi yên của Nho, Thiền của Phật, dưỡng sinh của Đạo cùng có mặt trong một con người.

Khác Phật, khác Đạo ở đâu

Điểm riêng đáng giá nhất của Nho gia là chỗ ngồi yên không bao giờ là đích. Ngồi để đọc, ngồi để làm, ngồi để cư xử với người cho đúng. Một nhà Nho ngồi giỏi mà gặp việc thì rối, theo Vương Dương Minh, là chưa học được gì.

Sách cổ nói gì

Mừng giận buồn vui khi chưa phát gọi là trung; phát ra mà đều vừa mực gọi là hoà. — Trung Dung, chương một

Bình: đây là gốc kinh điển của toàn bộ tĩnh toạ Tống Nho. Lý Đồng dạy "ngồi để xem cái chưa phát" chính là đem câu này ra làm.

Người ta nếu ngày ngày không có việc gì, có sẵn cơm mà ăn, thì dùng nửa ngày tĩnh toạ, nửa ngày đọc sách; như thế một hai năm, lo gì không tiến. — Chu Tử Ngữ Loại, quyển 116, đoạn Quách Đắc Nguyên từ biệt

Bình: câu này hay bị rút gọn thành khẩu hiệu "bán nhật tĩnh toạ, bán nhật độc thư" và hiểu như một thời khoá biểu cho mọi người. Vế đầu bị cắt đi lại là vế quan trọng: Chu Hy đặt điều kiện "không có việc, có sẵn cơm ăn", tức đây là lời dặn cho người học có thì giờ rảnh, không phải luật cho người đang phải mưu sinh. Thật ra đó là lời dặn riêng, và trọng tâm nằm ở chữ "tiến", tức tiến trong học vấn và đức hạnh.

Người ta phải mài giũa trên việc thì mới đứng vững được; mới có thể tĩnh cũng định, động cũng định. — Vương Dương Minh, Truyền Tập Lục

Bình: đây là lời đáp của Vương Dương Minh cho một học trò than rằng lúc ngồi yên thì tâm định, gặp việc thì rối. Nó là lời phê nhẹ nhàng mà dứt khoát với lối tĩnh toạ tách khỏi đời.

Đại ý từ Tống Sử, Dương Thời truyện: Dương Thời và Du Tạc đến gặp Trình Di đang nhắm mắt ngồi, đứng hầu không đi, khi thầy tỉnh dậy thì tuyết ngoài cửa sâu một thước.

Các câu Hán văn trên đối chiếu theo bản số hoá thông dụng; Chu Tử Ngữ Loại có vài bản chép khác nhau về dấu câu.

Đọc cho đúng mức

• Tĩnh toạ Nho gia không hứa trải nghiệm nào. Chính Chu Hy thừa nhận chưa "thấy" điều thầy dạy. Không có "khai ngộ", "mở huyệt" nào trong truyền thống này.
• Không có một phương pháp chuẩn. Trình Hạo, Trình Di, Lý Đồng, Chu Hy, Vương Dương Minh, Cao Phan Long mỗi người nhấn một chỗ, có khi phê nhau.
• Lợi ích sức khoẻ không phải mục đích của nó. Những gì nghiên cứu hiện đại nói về ngồi yên, thở chậm, giảm căng thẳng có ở bài thiền và tĩnh toạ; tĩnh toạ Nho gia chỉ là một hình thức trong số đó, không có nghiên cứu riêng.
• Phê bình từ bên trong. Nhiều nhà Nho đời Thanh như Nhan Nguyên chê tĩnh toạ và đọc sách suông làm nhà Nho yếu đuối, xa việc thực. Lời phê ấy đáng nghe, và nó gần với ý "mài giũa trong việc" của Vương Dương Minh.
• Truyền thuyết và sử liệu. Chuyện Vương Dương Minh ngồi quan tài đá, chuyện các nhà Nho "ngồi một mạch mấy ngày" là lời ghi của học trò, nên đọc như truyền thống.

Việc nên làm

1. Thử theo tinh thần Chu Hy ở quy mô nhỏ: mười, mười lăm phút ngồi yên trên ghế trước khi đọc một cuốn sách khó hoặc trước khi bắt tay vào việc cần suy nghĩ.
2. Khi ngồi, không cần kỹ thuật thở; chỉ ngồi thẳng, để ý những ý nghĩ và cảm xúc đang nổi lên rồi để chúng lắng xuống.
3. Ngồi xong thì làm việc ngay, xem lúc làm việc có giữ được sự bình tĩnh ấy không: đó là phép thử "động cũng định".
4. Đọc Truyền Tập Lục hoặc một tuyển tập Chu Tử Ngữ Loại có chú giải tiếng Việt để thấy các nhà Nho tự tranh luận với nhau ra sao.
5. Người đang lo âu, mất ngủ nhiều, nếu ngồi yên làm khó chịu hơn thì thay bằng đi bộ chậm và nên gặp bác sĩ.

Nguồn tham khảo

• Trung Dung, chương một (đối chiếu bản số hoá).
• Lê Tĩnh Đức biên, Chu Tử Ngữ Loại (đối chiếu bản số hoá).
• Tống Sử, Dương Thời truyện (đại ý).
• Chu Hy, Điều Tức Châm (đại ý).
• Vương Dương Minh, Truyền Tập Lục (đối chiếu bản số hoá).
• Cao Phan Long, Tĩnh Toạ Thuyết (đại ý).
• Trình Hạo, Thức Nhân Thiên, trong Nhị Trình tập (đại ý).