Thiên kiến xác nhận: vì sao người ta nhớ lần thầy đoán trúng mà quên mười lần trượt

Thiên kiến xác nhận là khuynh hướng tìm, nhớ và hiểu thông tin theo hướng ủng hộ điều mình đã tin sẵn. Với chuyện bói toán, nó hiện ra rất rõ: lần thầy đoán trúng thì nhớ mãi và kể lại, mười lần trượt thì quên; lời đoán mơ hồ được đọc lại cho khớp sau khi việc xảy ra. Cách chống hiệu quả nhất rất đơn giản: ghi lời đoán vào sổ, có ngày, trước khi sự việc xảy ra, rồi đến hẹn mới chấm.

Tấm tranh tạ ơn của những người thoát đắm tàu

Francis Bacon, trong Novum Organum năm 1620, kể lại một chuyện cổ (Cicero đã chép trước đó). Người ta dẫn một người hoài nghi vào đền, chỉ cho xem những tấm tranh tạ ơn của những người đã cầu thần rồi thoát nạn đắm tàu, và hỏi: giờ ông đã tin thần linh chưa? Người ấy hỏi lại: thế còn tranh của những người đã cầu mà vẫn chìm thì treo ở đâu?

Bacon viết tiếp, đại ý: mọi thứ mê tín, dù là chiêm tinh, mộng, điềm, đều theo cùng một lối: người ta để ý những lần ứng nghiệm, còn những lần không ứng, dù nhiều hơn, thì bỏ qua. Bốn trăm năm sau, tâm lý học đặt cho hiện tượng này một cái tên và đo được nó.

Chuyện thầy bói "đoán trúng" ở ta cũng vậy. Người được đoán trúng kể với cả xóm; người bị đoán trượt im lặng, hoặc chính họ cũng quên. Trên mạng, đoạn video "thầy phán trúng phóc" được chia sẻ, còn những buổi xem trượt không ai quay. Bức tường tranh tạ ơn của thời nay là các nhóm chia sẻ "linh quá các bác ạ".

Thí nghiệm 2-4-6: người ta tìm cái xác nhận, không tìm cái bác bỏ

Năm 1960, nhà tâm lý học Peter Wason cho người tham gia xem dãy số 2, 4, 6 và bảo: dãy này theo một quy tắc, hãy đưa ra các dãy khác để thử rồi đoán quy tắc. Hầu hết mọi người đoán "số chẵn tăng dần đều hai" và thử bằng những dãy hợp với đoán của mình: 8, 10, 12; 20, 22, 24. Lần nào cũng được bảo "đúng quy tắc", nên họ tự tin nói ra đáp án — và sai. Quy tắc thật chỉ là "ba số tăng dần".

Bài học: người ta kiểm một niềm tin bằng cách tìm ví dụ ủng hộ nó, rất ít khi tìm ví dụ có thể bác bỏ nó. Với bói toán, câu hỏi tự nhiên là "lần nào thầy nói đúng?", hiếm ai hỏi "lần nào thầy nói mà không xảy ra?".

Nhìn lại lời tiên đoán: "tôi biết ngay mà"

Năm 1972, trước chuyến đi Bắc Kinh và Mát-xcơ-va của Tổng thống Mỹ Nixon, Baruch Fischhoff và Ruth Beyth nhờ một nhóm sinh viên ước xác suất cho nhiều kết cục có thể xảy ra. Sau chuyến đi, họ hỏi lại: hồi trước các bạn đã ước bao nhiêu? Kết quả: với những việc đã xảy ra, người ta nhớ rằng mình từng đoán cao hơn thật; với những việc không xảy ra, nhớ rằng mình đoán thấp hơn. Hiện tượng ấy được gọi là thiên kiến nhìn lại.

Áp vào chuyện xem bói, thiên kiến nhìn lại làm hai việc:

1. Nhớ lời thầy chắc hơn thầy đã nói. Thầy nói "năm nay có thể có chuyện giấy tờ"; sau khi có một vụ rắc rối hợp đồng, người ta nhớ là thầy đã nói "năm nay dính kiện tụng".
2. Đọc lại lời mơ hồ thành lời rõ. Một câu như "tháng Tám cẩn thận chuyện đi lại" sẽ khớp với một vết xước xe, một chuyến bay trễ, một lần cãi nhau ngoài đường. Lời càng mơ hồ, càng nhiều sự việc vừa với nó (bài hiệu ứng Barnum bàn kỹ loại lời này).

Một phép tính nhỏ: mười lời đoán, ba lần trúng

Giả sử một buổi xem, thầy đưa ra mười lời đoán cho năm tới, mỗi lời có khả năng xảy ra tự nhiên khoảng một phần ba (như "có việc liên quan giấy tờ", "người thân có lúc mệt", "có khoản chi lớn ngoài dự tính"). Không cần thầy có tài gì, trung bình ba lời sẽ "trúng".

Cuối năm, người đi xem nhớ gì? Ba lời trúng, kể lại rành rọt. Bảy lời trượt, không ai nhớ đã từng được nói. Kết luận trong đầu: "thầy nói đúng ba chuyện lớn trong năm". Không ai sai trí nhớ một cách cố ý; đó là cách trí nhớ con người làm việc.

Còn một bước nữa khiến niềm tin càng khó lay: khi lời đoán trượt rõ ràng, người ta có sẵn lời giải thích để "cứu" nó: nhờ đã cúng giải, nhờ có quý nhân, nhờ tuổi người nhà gánh bớt. Bài huyền học có phải khoa học phân tích kỹ cơ chế cứu lời đoán này.

Cách tự kiểm: sổ ghi trước sự việc

Cách chống thiên kiến xác nhận không phải là cố nhớ cho đúng, mà là không để trí nhớ làm việc ấy:

1. Ghi lời đoán ngay sau buổi xem, nguyên văn càng sát càng tốt, có ngày tháng.
2. Ghi trước thế nào là "trúng" cho từng lời: việc gì, trong khoảng thời gian nào. Lời nào không viết được tiêu chí thì đánh dấu "không kiểm được" — và đó cũng là một thông tin.
3. Đến hẹn mới chấm, chấm hết, cả lời trúng lẫn lời trượt.
4. Đếm tỉ lệ, rồi so với mức "đoán bừa cũng trúng". Bài sổ ghi quẻ có mẫu sổ và bảng xác suất để so.

Người xưa đã có ý ấy. Chu Lễ đặt lệ cuối năm đếm các lần bói trúng hay không; thiên Yếu bạch thư Mã Vương Đôi gán cho Khổng Tử câu "bói trăm lần trúng bảy mươi" (bài Khổng Tử bất chiêm). Tự kiểm không phải là thái độ chỉ có ở khoa học hiện đại.

Sách cổ nói gì

Dịch: Nhật thực nguyệt thực thì làm lễ cứu, trời hạn thì cầu mưa, bói rồi mới quyết việc lớn — không phải vì cho rằng cầu là được, mà để làm cho có lễ văn. Cho nên người quân tử coi đó là lễ văn, còn trăm họ coi đó là thần linh. Coi là lễ văn thì tốt, coi là thần linh thì xấu. — Tuân Tử, Thiên Luận

Bình: hơn hai nghìn năm trước, Tuân Tử đã tách đúng hai cách sống với nghi lễ bói toán: dùng như một nghi thức giúp người ta trang trọng, bình tâm trước việc lớn; hay tin như một quyền năng quyết định thay mình. Thiên kiến xác nhận là con đường dẫn từ cách thứ nhất sang cách thứ hai.

Vương Sung đời Đông Hán, Luận Hành, thiên Bốc Phệ, đại ý: người đời tin rằng bói là hỏi trời đất, nhưng cỏ thi mai rùa chưa chắc có linh; lời bói có khi trúng là do ngẫu hợp với việc, như những chuyện tình cờ khác.

Francis Bacon, Novum Organum, cách ngôn 46, đại ý: người ta để ý những lần ứng nghiệm, còn những lần không ứng thì bỏ qua — đó là lối chung của mọi mê tín.

Đọc cho đúng mức

• Thiên kiến xác nhận giải thích vì sao người ta thấy bói đúng nhiều hơn thực tế; nó không tự chứng minh rằng mọi lời bói đều sai.
• Các nghiên cứu dẫn trong bài là những nghiên cứu kinh điển của tâm lý học nhận thức; chúng tôi tả đại ý thiết kế và kết quả, không trích số liệu chi tiết.
• Phép tính "mười lời, ba lần trúng" là ví dụ minh hoạ với giả định khả năng một phần ba, không phải số đo của một thầy cụ thể.
• Ai cũng mắc thiên kiến này, kể cả người hoài nghi: người không tin cũng dễ chỉ nhớ những lần thầy trượt.

Việc nên làm

• Sau mỗi lần xem bói, xem tử vi, gieo quẻ, ghi lời đoán có ngày tháng và tiêu chí "trúng".
• Khi nghe ai kể "thầy đoán trúng", hỏi thêm: thầy đã đoán bao nhiêu điều, điều nào không xảy ra?
• Với lời đoán mơ hồ, tự viết lại thành câu có thể sai; không viết được thì đừng để nó chi phối quyết định.
• Dùng bói, nếu có, như Tuân Tử nói: một nghi thức để bình tâm, không phải quyền năng quyết thay mình.

Nguồn tham khảo

• Tuân Tử — thiên Thiên Luận (trích nguyên văn).
• Vương Sung — Luận Hành, thiên Bốc Phệ (đại ý).
• Francis Bacon — Novum Organum (1620), cách ngôn 46 (đại ý).
• Wason, P. C. (1960) — thí nghiệm dãy số 2-4-6 về cách kiểm giả thuyết (đại ý).
• Fischhoff, B. và Beyth, R. (1975) — nghiên cứu "tôi biết nó sẽ xảy ra" về việc nhớ lại xác suất đã dự đoán quanh chuyến đi của Tổng thống Nixon năm 1972 (đại ý).