Mái thái, mái bằng hay mái ngói: chọn theo khí hậu trước, theo ngũ hành sau

Ở Việt Nam, chọn mái thái hay mái bằng nên quyết theo khí hậu trước: mưa lớn cần mái dốc thoát nước nhanh, nắng gắt cần một lớp đệm cách nhiệt, còn mái bằng hợp khi bạn cần sân thượng, bồn nước hoặc định cơi nới thêm tầng. Chuyện mái nhọn là Hỏa, mái bằng là Thổ là phép gán mượn từ cách gọi tên núi, nên xét sau cùng.

Mái ở xứ này trước hết là chuyện nước mưa

Lượng mưa trung bình năm ở Hà Nội cỡ 1.600 – 1.700 mm, ở TP.HCM cỡ 1.900 mm, ở Huế gần 3.000 mm. Con số năm chưa nói hết: phần lớn lượng ấy rơi trong vài tháng, nhiều khi dồn vào những cơn rào đổ vài chục mi-li-mét trong một giờ, kèm gió bão thổi nước tạt ngang. Mái nhà là bộ phận đầu tiên chịu trận, và mỗi loại mái chịu theo một cách.

Mái dốc đẩy nước đi bằng trọng lực. Dốc càng nhiều, nước càng ít thời gian ngấm vào khe ngói. Mỗi loại vật liệu có một độ dốc tối thiểu, ghi trên catalô của nhà sản xuất: ngói đất nung, ngói xi măng thường cần dốc khoảng 30 độ trở lên; tôn sóng có thể thấp hơn nhiều, thợ hay lấy mốc khoảng 10% (chừng 6 độ). Lợp ngói mà dốc quá ít là lỗi hay gặp ở nhà tự xây: ngày thường không sao, gặp mưa bão gió quật ngược là nước chui qua mép ngói.

Mái bằng thật ra không bằng: mặt sàn mái phải đánh dốc khoảng 1 – 2% về phía phễu thu. Trên mặt sàn 5 m, dốc 2% chỉ chênh 10 cm, nên một chỗ trũng nhỏ khi láng vữa là thành vũng đọng. Nước không đi bằng trọng lực mạnh mà nằm chờ qua phễu, nên mái bằng sống nhờ lớp chống thấm và nhờ phễu không bị lá, túi ni-lông bít. Phần lớn chuyện "trần tầng trên cùng bị thấm" ở nhà phố là chuyện của hai thứ này, không phải chuyện của kết cấu.

Rồi tới nắng: tầng trên cùng nóng vì đâu

Một tấm sàn bê tông mái dày chừng mười phân phơi nắng trưa hè có thể nóng tới hơn 60 °C ở mặt trên. Bê tông tích nhiệt cả ngày rồi toả xuống phòng bên dưới đến tận đêm. Đó là lý do tầng trên cùng nhà mái bằng hay bị than "nóng như lò", dù đã bật quạt.

Mái dốc có một lợi thế mà người ta ít gọi tên: khoảng không giữa mái và trần. Lớp không khí ấy là tấm đệm, nhất là khi có lỗ thoáng ở hai đầu hồi cho hơi nóng thoát ra. Đây cũng là lý do một quang cảnh rất quen ở phố Việt: nhà mái bằng xây được vài năm, chủ nhà dựng khung thép lợp thêm một lớp tôn phía trên. Tức là khí hậu đã tự sửa lựa chọn ban đầu — cuối cùng ngôi nhà vẫn có mái dốc, chỉ là mái dốc làm sau, tốn tiền hai lần.

Nhà có tầng trên cùng hướng Tây, hoặc mái không có gì che, thì chuyện nóng còn nặng hơn; cách đọc nắng chiều theo hướng nhà bàn ở bài nhà hướng Tây ở Việt Nam.

Ba kiểu mái đặt cạnh nhau

"Mái thái", "mái Nhật" là tên gọi của thị trường xây dựng Việt Nam, không phải tên kỹ thuật. Mái thái thường chỉ mái dốc lớn, lợp ngói, nhiều mặt mái giao nhau, hay làm bằng sàn bê tông đổ nghiêng rồi lợp ngói lên trên hoặc bằng hệ kèo thép nhẹ. Mái Nhật dốc thoải hơn, ngói phẳng, mái vươn ra xa che tường.

Câu hỏi đúng vì vậy không phải "kiểu nào đẹp" mà là: bạn có cần dùng mặt mái không, và mười năm tới có định xây thêm tầng không. Nếu có, mái bằng (rồi lo chống nóng) là lựa chọn có lý. Chuyện cơi nới bàn kỹ ở bài cơi nới thêm tầng cho nhà cũ.

Dốc bao nhiêu độ thì nóc cao bao nhiêu mét

Độ dốc nói bằng độ thì khó hình dung. Tính cho mái hai dốc, cao độ nóc so với mép mái bằng nửa bề ngang nhân với tang góc dốc; diện tích lợp bằng diện tích mặt bằng chia cho cos góc dốc.

Hai điều rút ra từ bảng. Một, từ 30 lên 45 độ, phần nóc nhô lên tăng khoảng 1,7 lần (1,44 lên 2,50 m với nhà 5 m), còn diện tích ngói thêm vào tăng từ 15% lên 41%: dốc nhiều là tốn thật, không phải chỉ đẹp. Hai, với nhà ống ngang 4 – 5 m, mái dốc khoảng 30 – 35 độ đã cho một tầng áp mái đủ cao ở giữa để làm kho hoặc phòng thấp; muốn ở thật thì cách kê giường dưới trần dốc xem ở bài phòng ngủ tầng áp mái.

Người xưa cũng tính độ dốc như một phép kỹ thuật. Doanh Tạo Pháp Thức đời Bắc Tống, đại ý, quy định với điện các thì đo khoảng cách hai mép mái trước sau, chia ba, nóc nhô lên một phần — tức đường nối mép mái lên nóc dốc khoảng 34 độ, rồi mặt mái được "chiết" võng xuống thành đường cong. Nhà loại thấp hơn thì tỷ lệ nhỏ hơn. Không có dòng nào trong phép ấy nói về ngũ hành của mái; đó là phép của thợ, tính cho nước và cho ngói.

Mái nhọn là Hỏa, mái bằng là Thổ: phép gán mượn từ đâu

Cách gọi mái nhọn thuộc Hỏa, mái bằng thuộc Thổ, mái vòm thuộc Kim mượn từ ngũ tinh sơn hình — năm dạng núi trong sách loan đầu: Kim tròn, Mộc thẳng, Thủy lượn, Hỏa nhọn, Thổ vuông. Nhân Tử Tu Tri đời Minh, đại ý, gọi tên núi theo đường viền đỉnh in lên nền trời khi đứng xa nhìn ngang, rồi xét núi sau sinh hay khắc núi trước (bài năm dạng núi theo ngũ hành có đủ bảng).

Đem phép ấy sang mái nhà là suy rộng của phong thủy đô thị hiện đại. Suy thì được, nhưng nên suy cho đến nơi:

• Đường viền nhìn ngang, không phải hình mái. Nhà ống mái dốc về trước và sau, đứng ngoài đường nhìn vào chỉ thấy một mặt nghiêng chứ không thấy hình tam giác; tam giác chỉ hiện ra ở đầu hồi, mà đầu hồi lại kẹp giữa hai nhà bên. Cùng một mái, đọc từ hai phía ra hai hành.
• Mái chỉ là cái đỉnh của cả khối. Một nhà ống cao năm tầng, mặt tiền bốn mét, nhìn tổng thể là dạng Mộc, dù trên nóc có một mái thái nhỏ. Gọi cả ngôi nhà là "Hỏa" vì cái mái là lấy một chi tiết thay cho toàn thể.
• Mái bằng gần như không có trong nhà ở truyền thống xứ mưa. Nhà Việt xưa lợp rơm, lá, ngói, tất cả đều dốc; mái bằng chủ yếu gặp ở vùng khô hạn phía tây bắc Trung Hoa, và ở ta chỉ phổ biến khi có bê tông cốt thép. Vậy nên không có sách dương trạch cổ nào khuyên "chọn mái bằng cho hành Thổ" — người viết sách chưa từng đứng trước lựa chọn đó.

"Chọn mái theo mệnh" nên hiểu tới đâu

Trên mạng hay gặp bảng kiểu: mệnh Kim hợp mái bằng vì Thổ sinh Kim, mệnh Thổ hợp mái nhọn vì Hỏa sinh Thổ, mệnh Kim nên tránh mái nhọn vì Hỏa khắc Kim. Bảng này ghép hai thứ không đi cùng nhau trong sách: ngũ hành của hình núi (loan đầu) và mệnh năm sinh của người (thường là mệnh nạp âm). Các sách dương trạch quen thuộc như Bát Trạch Minh Kính, Dương Trạch Tam Yếu đặt trọng tâm vào cửa, chủ phòng, bếp và hướng; chúng tôi không thấy bảng chọn dáng mái theo mệnh trong các sách ấy.

Áp thử vào đời thật thì bảng lộ chỗ hở ngay. Nhà có hai vợ chồng khác mệnh thì theo ai? Mệnh nạp âm hay cung phi? Cả dãy phố cùng một kiểu mái vì cùng một giấy phép, chẳng lẽ cả dãy cùng mệnh? Nếu vẫn muốn dùng ngũ hành như một lớp ý nghĩa, cách nhẹ nhàng hơn là đặt nó vào màu và chất liệu — ngói đất nung màu đỏ nâu là sắc Thổ và Hỏa, mái tôn xám là sắc Kim — sau khi kiểu mái đã chọn xong theo nước và nắng. Màu ngoài nhà bàn riêng ở bài màu sơn nhà theo phong thủy.

Mái của mình là "núi" của nhà bên

Phần phong thủy đáng bàn nhất của mái thái lại không nằm ở nhà bạn mà ở nhà hàng xóm. Mái thái nhiều mặt giao nhau tạo ra những cạnh và đầu hồi nhọn; một đầu hồi chĩa thẳng vào cửa sổ nhà bên là đúng dáng mà sách loan đầu gọi là sa nhọn chĩa vào. Người bên ấy có thể khó chịu, có nhà treo gương. Khi thiết kế, xoay hướng nóc để đầu hồi không đâm thẳng vào cửa nhà đối diện, hoặc dùng mái bốn mặt (mái chéo) thay cho mái hai mặt có đầu hồi lộ, là cách giữ hoà khí từ trên giấy. Đọc từ phía người bị chĩa vào thì xem bài đầu hồi nhà hàng xóm chĩa vào.

Chuyện thứ hai là nước. Mái dốc đổ nước theo hướng dốc; dốc về phía ngõ chung hay mái nhà bên thì một trận mưa lớn là cả ngõ hứng. Máng xối và ống thoát đưa nước về hố ga nhà mình là việc của người xây, không phải của người ở dưới.

Hoàng Đế Trạch Kinh, đại ý, liệt "tường viện hoàn toàn" — tường rào, vỏ nhà kín lành — vào năm điều làm nhà "thực". Mái là phần trên cùng của cái vỏ ấy. Một mái kín, không dột, không dội nước sang ai, đã là mái đúng tinh thần sách hơn mọi bảng ngũ hành.

Đọc cho đúng mức

Không có căn cứ nào để nói nhà mái bằng hay mái thái thì gia đạo, công việc tốt xấu khác nhau. Thứ đo được là nhiệt độ tầng trên cùng, số lần thấm dột, chi phí bảo trì, khả năng cơi nới — và đó là những thứ khác nhau thật giữa các kiểu mái.

Phép gán ngũ hành cho dáng mái là suy rộng hiện đại từ ngũ tinh sơn hình, các thầy không thống nhất cách đọc. Phái Huyền Không gần như không xét dáng mái của chính nhà mình, mà xét khối cao thấp bên ngoài theo tinh bàn. Bảng "mái hợp mệnh" thì không có gốc trong các sách dương trạch chính. Bạn có thể dùng chúng như một lớp ý nghĩa thêm cho màu, chất liệu, nhưng không nên để chúng thắng chuyện nước và nắng.

Việc nên làm

• Hỏi giấy phép xây dựng của tuyến phố có quy định kiểu mái, chiều cao tầng tum, độ vươn mái không — nhiều khu đô thị mới quy định thống nhất.
• Quyết trước: có cần dùng mặt mái (phơi đồ, bồn nước, pin mặt trời) và có định cơi nới không. Có ⇒ mái bằng; không ⇒ mái dốc.
• Làm mái bằng: yêu cầu độ dốc sàn mái về phễu thu ghi rõ trên bản vẽ, ít nhất hai phễu, có lưới chắn rác; lớp chống thấm và lớp chống nóng tính ngay từ đầu, đừng để "lợp tôn sau".
• Làm mái dốc ngói: hỏi độ dốc tối thiểu trên catalô loại ngói định dùng, không lợp dốc thấp hơn; chừa lỗ thoáng hai đầu hồi cho khoảng áp mái.
• Xoay nóc để đầu hồi không chĩa thẳng vào cửa nhà đối diện; nước mái phải về máng xối nhà mình.
• Trước mỗi mùa mưa bão: lên mái kiểm ngói xô, phễu tắc, mép tôn bung.
• Mái bằng muốn trồng cây: tính tải trọng và chống thấm trước khi chở đất lên.

Ngói đất nung là vật liệu hành Thổ, phần mái che chở cả nhà. Nếu muốn có một vật nhắc việc giữ mái kín, nền khô, nhiều nhà chọn đồ gốm đất nung nhỏ đặt ở hiên hay cầu thang lên mái — vật là lời nhắc, không thay cho việc kiểm mái trước mùa bão.

Nguồn tham khảo

• Nhân Tử Tu Tri — Từ Thiện Kế, Từ Thiện Thuật (đời Minh), phần ngũ tinh: năm dạng núi theo đường viền đỉnh (dẫn đại ý).
• Doanh Tạo Pháp Thức — Lý Giới (đời Bắc Tống), phép cử chiết: độ nhô của nóc theo khoảng cách hai mép mái (dẫn đại ý).
• Hoàng Đế Trạch Kinh — đoạn ngũ hư, ngũ thực (dẫn đại ý).
• Độ cao nóc và diện tích lợp tính theo hình học: cao thêm = nửa bề ngang × tang góc dốc; diện tích lợp = diện tích mặt bằng ÷ cos góc dốc.