Quẻ Thiên Địa Bĩ (12): trên dưới bế tắc, người quân tử thu mình giữ đức

Thiên Địa Bĩ là quẻ số 12: Càn (trời) ở trên, Khôn (đất) ở dưới. Bĩ là bế tắc, lấp kín, trên dưới không thông. Lời quẻ nói thời này không lợi cho sự bền chính của người quân tử, cái lớn đi, cái nhỏ đến. Nhưng hào cuối cùng lật được cái bĩ, trước tắc sau mừng; thành ngữ "bĩ cực thái lai" sinh ra từ đó.

Tượng quẻ: trời bay lên, đất lắng xuống

Đặt trời lên trên, đất xuống dưới thì trông đúng trật tự, mà Dịch lại gọi là tắc. Trời vốn có xu hướng đi lên, đất vốn có xu hướng chìm xuống; ở đúng chỗ của mình rồi thì mỗi bên cứ thế xa nhau, không có điểm gặp. Bĩ là cái trật tự cứng nhắc trong đó không ai bước về phía ai.

Thoán truyện tả: trời đất không giao thì muôn vật không thông, trên dưới không giao thì "thiên hạ vô bang", thiên hạ như không còn nước. Bên trong là âm, mềm, tiểu nhân; bên ngoài là dương, cứng, quân tử. Đạo kẻ tiểu nhân đang lớn lên, đạo người quân tử đang mòn đi.

Bĩ là quẻ tiêu tức của tháng Bảy âm lịch, khi ba hào âm đã chiếm nửa dưới quẻ, khí lạnh bắt đầu lấn.

Lời quẻ và Thoán truyện

Bĩ tắc chẳng phải đạo người, không lợi cho sự bền chính của người quân tử; cái lớn đi, cái nhỏ đến.

Giống quẻ Lý, tên quẻ ở đây nhập liền vào câu. Ba chữ "chi phỉ nhân" có một nghi vấn văn bản: Chu Hy trong Bản Nghĩa ngờ rằng đó là chữ thừa, chép lẫn từ hào Lục Tam quẻ Tỷ ("Tỷ chi phỉ nhân"). Nếu bỏ ba chữ ấy, lời quẻ chỉ còn: Bĩ, không lợi cho người quân tử giữ chính, lớn đi nhỏ đến. Ý chính không đổi.

Câu "bất lợi quân tử trinh" dễ hiểu sai thành "người tốt đừng giữ chính nữa". Nghĩa là: thời này cứ giữ chính thì không được lợi trước mắt. Lợi hay không là chuyện của thời; giữ hay không là chuyện của mình.

Đại Tượng

Người quân tử theo đó thu đức mình lại để tránh nạn, không thể lấy bổng lộc làm vẻ vang. Thời tắc thì đừng phô tài, đừng nhận những vinh dự khiến mình bị ràng vào phía đang lấp.

Sáu hào

Sơ Lục. "Bạt mao nhự dĩ kỳ vị, trinh cát hanh." Nhổ cỏ tranh, rễ kéo cả chùm cùng loại, giữ chính thì tốt và thông. Hình ảnh giống hệt hào đầu quẻ Thái, chỉ đổi một chữ: Thái nói "chinh", đi; Bĩ nói "trinh", giữ. Cùng một nhóm người, thời thông thì cùng tiến, thời tắc thì cùng giữ.

Lục Nhị. "Bao thừa, tiểu nhân cát, đại nhân bĩ hanh." Ôm lấy sự vâng chiều; kẻ tiểu nhân thì được, bậc đại nhân giữ lấy cái tắc của mình mà vẫn thông. Người khác chiều lòng kẻ trên để được việc; người có chí chịu thiệt mà không a dua.

Lục Tam. "Bao tu." Ôm lấy nỗi hổ thẹn. Hào âm ở ngôi dương, không trung không chính, được lợi bằng cách mà tự mình biết là không đáng.

Cửu Tứ. "Hữu mệnh vô cữu, trù ly chỉ." Có mệnh thì không lỗi, bạn cùng loại nương vào mà hưởng phúc. Qua nửa quẻ, thời bắt đầu đổi; người có danh chính đứng ra thì cả nhóm theo được.

Cửu Ngũ. "Hưu bĩ, đại nhân cát. Kỳ vong kỳ vong, hệ vu bao tang." Dứt cái bĩ, bậc đại nhân tốt. Luôn tự nhủ "sắp mất rồi, sắp mất rồi", thì như buộc vào gốc dâu rễ chắc. Hệ Từ hạ giảng câu này: kẻ nguy là kẻ tưởng ngôi mình yên, kẻ mất là kẻ tưởng giữ được mãi; nên người quân tử lúc yên không quên nguy.

Thượng Cửu. "Khuynh bĩ, tiên bĩ hậu hỷ." Lật đổ cái bĩ, trước tắc sau mừng. Bĩ không tự hết; phải có người ra tay lật nó.

Gieo được quẻ Bĩ nên đọc thế nào

• Việc làm: thường là lúc thông tin không đi được giữa trên và dưới: đề xuất không ai đọc, chỉ đạo không ai làm. Đại Tượng khuyên giữ mình, làm tốt phần việc trong tay, không vội nhận chức hay vinh dự trong một tổ chức đang bế tắc.
• Quan hệ: nói mà không tới, mỗi người một ngả. Lục Nhị cho phép giữ quan điểm của mình mà không cần chiều theo. Đây là lúc cần ít lời và nhiều kiên nhẫn hơn là thêm những cuộc cãi.
• Việc đang chờ: Bĩ có điểm dừng; ba hào trên là quá trình dứt tắc. Nếu hào động ở trên, việc đang chuyển; hào Năm nhắc càng gần lối ra càng cẩn trọng. Quẻ không nói tắc bao lâu.

Bĩ đứng ở đâu trong chuỗi 64 quẻ

Quẻ liền trước là Địa Thiên Thái (11): thông mãi thì phải tắc. Theo Tự Quái, bế tắc cũng có lúc hết, cho nên sau Bĩ là Thiên Hỏa Đồng Nhân (13), cùng người mở lối.

Xoay ngược Bĩ hay đảo hết âm dương của nó, kết quả vẫn chỉ là Thái; quẻ đảo và quẻ đối trùng làm một. Trong thứ tự Văn Vương, Thái đứng trước Bĩ; câu "bĩ cực thái lai" lại đi chiều ngược, từ tắc sang thông, đúng ý hào Thượng Cửu. Quẻ hỗ của Bĩ là Phong Sơn Tiệm (53), tiến dần từng bước: trong lòng thời tắc vẫn có đường đi chậm.