Nhâm mạch, Đốc mạch và "tiểu chu thiên"

Nhâm mạch chạy theo đường giữa phía trước cơ thể, từ hội âm lên tới cằm, có 24 huyệt; Đốc mạch chạy theo đường giữa phía sau, từ dưới xương cụt lên cột sống, qua đỉnh đầu tới lợi hàm trên, có 28 huyệt. Y học cổ coi Nhâm là bể của các kinh âm, Đốc là bể của các kinh dương; Đạo gia nối hai mạch thành vòng "tiểu chu thiên" trong nội đan.

Nhâm mạch: đường giữa phía trước

Tên gọi. Chữ "Nhâm" (任) nghĩa là gánh vác, đảm nhận; nó cùng gốc với chữ "nhâm" (妊) là mang thai. Sách cổ nói Nhâm mạch "chủ bào thai", tức gắn với sinh sản, nhất là ở nữ.

Đường đi. Theo các sách, Nhâm mạch khởi ở bụng dưới, ra ở hội âm, đi lên theo đường giữa bụng, qua rốn, lên giữa ngực, lên họng, tới cằm, vòng quanh môi rồi lên dưới mắt.

Huyệt. 24 huyệt, từ Hội Âm tới Thừa Tương. Nhiều huyệt quen tên nằm ở đây: Quan Nguyên và Khí Hải dưới rốn (vùng mà Đạo gia gọi là hạ đan điền), Thần Khuyết ở chính rốn, Trung Quản trên rốn, Đản Trung giữa hai vú, Thiên Đột ở hõm trên xương ức.

Đốc mạch: đường giữa phía sau

Tên gọi. "Đốc" (督) là đốc suất, giám sát. Đốc mạch được coi là mạch "đốc suất" toàn bộ các kinh dương, vì nó chạy dọc sống lưng, phần dương của thân thể, và giao với các kinh dương ở gáy, đỉnh đầu.

Đường đi. Khởi ở bụng dưới, ra hội âm, vòng ra sau tới dưới xương cụt, đi lên theo giữa cột sống, lên gáy, vào não, lên đỉnh đầu, xuống giữa trán, sống mũi, qua rãnh nhân trung, kết thúc ở lợi hàm trên.

Huyệt. 28 huyệt, từ Trường Cường dưới xương cụt tới Ngân Giao ở lợi trên. Tên quen thuộc: Mệnh Môn ở thắt lưng, Đại Chùy dưới đốt sống cổ lớn, Phong Phủ ở gáy, Bách Hội ở đỉnh đầu, Thủy Câu (Nhân Trung) ở rãnh môi trên.

Một nguồn, ba nhánh

Các sách đời sau gọi Nhâm, Đốc, Xung là "một nguồn ba nhánh": cả ba cùng khởi ở bụng dưới, cùng ra ở hội âm, rồi Nhâm đi trước, Đốc đi sau, Xung đi lên giữa cùng kinh Thận. Ba mạch này vì thế luôn được đọc cùng nhau khi bàn về sinh sản, về "gốc" của cơ thể.

Thiên Thượng Cổ Thiên Chân Luận của Tố Vấn dùng chính Nhâm mạch và Thái Xung (Xung mạch) để tả các mốc tuổi của nữ giới: tuổi mười bốn thì Nhâm mạch thông, Xung mạch thịnh, có kinh nguyệt; tuổi bốn mươi chín thì Nhâm mạch hư, Xung mạch suy (nguyên văn ở mục "Sách cổ nói gì"). Đây là đoạn văn được dẫn nhiều nhất về Nhâm mạch, và là cách người xưa mô tả chu kỳ sinh sản bằng ngôn ngữ kinh lạc. Bài tuổi già theo Thượng Cổ Thiên Chân Luận đọc cả đoạn.

Tiểu chu thiên: Nhâm, Đốc trong nội đan

Từ khoảng đời Đường – Tống, các nhà luyện nội đan của Đạo gia nối Nhâm, Đốc thành một vòng gọi là tiểu chu thiên. "Chu thiên" vốn là chữ thiên văn: một vòng đi của trời. Ý của người luyện là để "khí" trong thân đi một vòng như Mặt Trời đi một vòng trời.

Theo mô tả của các sách nội đan, vòng ấy đi như sau: từ hạ đan điền xuống hội âm, theo Đốc mạch lên dọc sống lưng, qua ba quan (Vĩ Lư ở xương cụt, Giáp Tích ở giữa lưng, Ngọc Chẩm ở sau gáy), lên đỉnh đầu, rồi theo Nhâm mạch xuống phía trước trở về đan điền. Chỗ nối hai mạch ở trên là miệng: người luyện để đầu lưỡi chạm vòm miệng trên, gọi là "bắc cầu Ô Thước" (thước kiều), nối Nhâm với Đốc. Vòng lớn hơn đi qua cả tay chân gọi là đại chu thiên.

Những văn bản tiêu biểu: Ngộ Chân Thiên của Trương Bá Đoan đời Bắc Tống, một trong những tác phẩm nền của nội đan; Tính Mệnh Khuê Chỉ đời Minh với các tranh minh hoạ; và bức Nội Kinh Đồ khắc đá ở Bạch Vân Quán (Bắc Kinh) đời Thanh, vẽ thân người như một vùng núi sông, với cột sống là dòng nước chảy ngược lên. Các bài này đọc như văn bản tư tưởng ở bài nội đan và đan điền ở đâu.

Ở Việt Nam, Tuệ Tĩnh để lại câu dưỡng sinh nổi tiếng: "bế tinh, dưỡng khí, tồn thần; thanh tâm, quả dục, thủ chân, luyện hình", cho thấy tư tưởng luyện dưỡng của Đạo gia đã đi vào y học Việt từ sớm (xem dưỡng sinh – đạo dẫn ở Việt Nam).

Một bản đồ, hai cách dùng

Nhâm, Đốc là chỗ trụ Y và trụ Sơn của site gặp nhau rõ nhất:

Sách cổ nói gì

Dịch: Hai lần bảy tuổi thì thiên quý đến, Nhâm mạch thông, Thái Xung mạch thịnh, kinh nguyệt đều đặn nên có thể có con. … Bảy lần bảy tuổi thì Nhâm mạch hư, Thái Xung mạch suy ít, thiên quý cạn, đường kinh không thông, nên thân hình suy và không còn sinh con. — Tố Vấn, thiên Thượng Cổ Thiên Chân Luận

Lý Thời Trân, trong Kỳ Kinh Bát Mạch Khảo, đại ý: thân người có Nhâm, Đốc cũng như trời đất có trục Tý – Ngọ; đó là chỗ nguyên khí sinh ra, chân khí khởi lên.

Bình: đoạn Tố Vấn là một quan sát sinh lý chính xác đến bất ngờ về mốc dậy thì và mãn kinh, được diễn đạt bằng ngôn ngữ Nhâm mạch, Xung mạch. Câu của Lý Thời Trân thì cho thấy vì sao Đạo gia chọn đúng hai mạch này làm trục luyện: chúng là "kinh tuyến Bắc – Nam" của thân người theo lối nghĩ thiên nhân tương ứng.

Đọc cho đúng mức

• Tiểu chu thiên là mô tả trải nghiệm nội quan, không phải luồng vật chất đo được. Cảm giác ấm, rung dọc sống lưng mà người tập kể lại là có thật về trải nghiệm, nhưng không chứng minh có "khí" chạy trong Đốc mạch.
• "Đả thông Nhâm Đốc" để "khỏi bệnh", "tăng công lực" là lời của tiểu thuyết võ hiệp và của các lớp khí công thương mại, không phải của sách y cổ.
• Tập sai có thể gây hại thật. Tập quán tưởng, nín thở, ngồi lâu theo hướng dẫn trôi nổi có thể gây chóng mặt, mất ngủ, hồi hộp, và với người có rối loạn tâm thần có thể làm bệnh nặng hơn (xem "tẩu hỏa nhập ma" khi tập khí công).

Việc nên làm

1. Đọc Nhâm, Đốc trước như hai đường huyệt trong sách y, rồi mới đọc tiểu chu thiên như văn bản tư tưởng.
2. Nếu muốn tập dưỡng sinh, chọn bài đơn giản, có người hướng dẫn rõ ràng, không đòi "khai mở", không thu tiền theo cấp "công lực".
3. Đi khám nếu khi tập hoặc sau khi tập xuất hiện chóng mặt kéo dài, hồi hộp, đau ngực, ảo giác, mất ngủ kéo dài, lo âu tăng. Với rối loạn kinh nguyệt, khó có con, đau vùng bụng dưới, hãy khám chuyên khoa thay vì tìm đến bài tập "thông Nhâm mạch".

Nguồn tham khảo

• Hoàng Đế Nội Kinh – Tố Vấn — thiên Thượng Cổ Thiên Chân Luận (nguyên văn); thiên Cốt Không Luận về đường đi Nhâm, Đốc (đại ý).
• Nạn Kinh — nạn 28, đường đi các kỳ mạch (đại ý).
• Lý Thời Trân, Kỳ Kinh Bát Mạch Khảo (đại ý).
• Trương Bá Đoan, Ngộ Chân Thiên, Bắc Tống (đại ý); Tính Mệnh Khuê Chỉ, đời Minh.
• Nội Kinh Đồ, bia khắc đời Thanh ở Bạch Vân Quán, Bắc Kinh.