Ngũ nhạc, tứ độc: năm ngọn núi và bốn dòng sông trên khuôn mặt

Ngũ nhạc là năm vùng nhô trên khuôn mặt mà tướng thư gọi theo năm ngọn núi thiêng của Trung Hoa: mũi là Trung Nhạc Tung Sơn, trán là Nam Nhạc Hành Sơn, cằm là Bắc Nhạc Hằng Sơn, gò má trái là Đông Nhạc Thái Sơn, gò má phải là Tây Nhạc Hoa Sơn. Tứ độc là bốn "dòng sông": tai, mắt, miệng, mũi.

Năm ngọn núi trên một gương mặt

"Trái" và "phải" ở đây là trái phải của chính người được xem, không phải của người nhìn. Đứng đối diện ai đó thì Đông Nhạc của họ nằm ở bên phải bạn — lỗi rất hay gặp khi người mới học xem cho người khác.

Vì sao trán là phương nam

Đọc bảng lần đầu, ai cũng thắc mắc: sao trán lại là nam, cằm là bắc, ngược với bản đồ ngày nay?

Câu trả lời nằm ở cách người xưa vẽ vũ trụ. Trong các đồ hình cổ — Hà Đồ, Lạc Thư, bát quái Hậu Thiên — phương nam luôn đặt ở trên, bắc ở dưới, đông bên trái, tây bên phải. Lý do gốc là tư thế của bậc quân vương: ngồi quay mặt về nam, lưng tựa bắc, tay trái là đông, tay phải là tây. Một người đứng như thế, nhìn xuống bản đồ trải trước mặt, sẽ thấy nam ở phía xa, tức "trên".

Gương mặt được đặt vào đúng cái khung ấy. Phần cao nhất (trán) là nam, thuộc Hoả — lửa bốc lên. Phần thấp nhất (cằm) là bắc, thuộc Thuỷ — nước chảy xuống. Gò má trái là đông, Mộc; gò má phải là tây, Kim; mũi ở giữa là Thổ. Năm ngọn núi không chỉ là ẩn dụ đẹp: chúng mang theo cả bộ khung ngũ hành và phương vị.

Thêm một chi tiết: núi Tung Sơn, Trung Nhạc, nằm gần Lạc Dương; vùng dưới chân núi được người xưa coi là "giữa đất" — tương truyền Chu Công đã đo bóng mặt trời ở đây, và đời sau dựng đài quan sát thiên văn ngay tại chỗ ấy. Đặt mũi làm Tung Sơn là đặt mũi vào vị trí trung tâm của thiên hạ. Đó là lý do mũi được giao cung Tài Bạch và được tướng thư đọc kỹ hơn mọi bộ vị khác.

Đọc ngũ nhạc: núi giữa làm chủ, bốn núi chầu về

Tướng thư không đọc từng ngọn núi riêng. Nó đọc quan hệ giữa núi giữa và bốn núi quanh.

Ngũ nhạc triều quy. Thế tốt nhất: mũi cao vừa, đầy, thẳng; trán, cằm, hai gò má đều đầy đặn và hơi hướng về mũi, như bốn ngọn núi chầu về núi chủ. Sách đọc là người có chỗ đứng và có người nâng đỡ.

Núi giữa đứng trơ. Mũi cao mà hai gò má thấp, phẳng — sách gọi là "cô phong", một ngọn núi đứng một mình. Lối đọc truyền thống: người tự lực, có tài riêng nhưng ít được người khác đỡ, dễ cô đơn ở chỗ cao.

Khách lấn chủ. Hai gò má cao vượt hẳn mà mũi thấp, nhỏ — núi khách cao hơn núi chủ. Lối đọc truyền thống: sức đẩy từ bên ngoài, từ người khác mạnh hơn tự lực bản thân.

Một ngọn khuyết. Trán lõm hẹp (Nam Nhạc khuyết), cằm lẹm nhọn (Bắc Nhạc khuyết), một bên gò má lép. Sách gắn với quãng đời hoặc mảng việc mà ngọn núi ấy đại diện — trán với thời trẻ, cằm với tuổi già, như trong bài tam đình.

Một lưu ý quan trọng khi áp vào người Việt: độ cao của mũi và gò má khác nhau nhiều giữa các dòng người. Tướng thư đọc tương quan trong cùng một gương mặt, không so mũi của người này với một khuôn mũi lý tưởng từ nơi khác. Mũi người Việt thường thấp hơn mũi trong tranh minh hoạ của sách Tàu in đời Thanh, và điều đó không có nghĩa "Trung Nhạc thấp".

Tứ độc: bốn dòng sông

Bốn sông lấy từ một định nghĩa rất cổ trong sách Nhĩ Nhã: tứ độc là những sông bắt nguồn rồi đổ thẳng ra biển, không nhập vào sông nào khác. Áp vào mặt, tướng thư muốn các "dòng" phải thông và có chỗ thoát: tai thông, mắt sáng, miệng kín mà rõ, mũi không lộ lỗ. Sông nông, cạn, đục, tắc — tai nhỏ hẹp, mắt đục, miệng lệch, lỗ mũi hếch — là chỗ sách trừ điểm.

Một chi tiết thú vị cho người thích sử: dòng Tế Thuỷ thật không còn. Năm 1855 Hoàng Hà vỡ đê đổi dòng, chiếm lòng sông cũ của Tế Thuỷ ở hạ lưu. Từ đó trên bản đồ Trung Quốc không còn "Tế" như một dòng sông riêng — nhưng trên mặt người, theo tướng thư, nó vẫn chảy ở hai lỗ mũi.

Một khuôn mặt là một vùng đất

Ngũ nhạc, tứ độc không phải ẩn dụ địa lý duy nhất. Đọc tên các điểm trong lưu niên bộ vị sẽ thấy cả một vùng đất:

• Sơn căn — chân núi, gốc mũi.
• Sơn lâm — rừng núi, hai bên trán.
• Khâu lăng, trủng mộ — gò đồi, mồ mả, hai bên trán phía trên đuôi mày.
• Biên thành — thành nơi biên giới, chỗ trán giáp chân tóc hai bên.
• Pha trì, nga áp — ao hồ, vịt ngỗng, quanh khoé cằm.
• Địa các, địa khố — gác đất, kho đất, ở cằm.

Đây chính là lối nghĩ của mục Hình Pháp trong Hán Thư, Nghệ Văn Chí, nơi sách xem đất và sách xem người đứng chung một chỗ: nhìn hình mà đọc khí, dù đó là một dãy núi hay một gương mặt. Người đọc phong thuỷ sẽ thấy quen: "chủ sơn có khách sơn chầu", "nước phải có chỗ thoát" — cùng một ngữ pháp. Bài phong thuỷ trong Ngũ Thuật bàn về chỗ giao nhau này.

Có một chỗ cho thấy các lớp ẩn dụ được chồng lên bởi nhiều người: trong phép ngũ tinh của nhiều bản tướng thư, trán là Hoả Tinh, mũi là Thổ Tinh, miệng là Thuỷ Tinh — khớp với ngũ nhạc; nhưng tai trái lại là Kim Tinh, tai phải là Mộc Tinh, tức là trái thành tây, phải thành đông — ngược với hai gò má. Hai hệ không ăn khớp, và các sách cứ để nguyên như vậy.

Sách cổ nói gì

Giang, Hà, Hoài, Tế là bốn độc. Tứ độc là những sông phát nguồn rồi đổ ra biển. — Nhĩ Nhã, thiên Thích Thuỷ

Bình: tướng thư mượn đúng tiêu chí này. Giá trị của một "dòng" trên mặt không ở độ to mà ở chỗ thông suốt từ nguồn tới biển: tai nghe được, mắt nhìn rõ, miệng nói mạch lạc, hơi thở thông.

Đại ý Ma Y về ngũ nhạc: trán là Nam Nhạc Hành Sơn, cằm là Bắc Nhạc Hằng Sơn, mũi là Trung Nhạc Tung Sơn, gò má trái là Đông Nhạc Thái Sơn, gò má phải là Tây Nhạc Hoa Sơn; năm nhạc cần đầy đặn, cao vừa và chầu về nhau, Trung Nhạc cao mà không có bốn nhạc phò thì cũng không thành thế. — Ma Y Tướng Pháp, luận Ngũ Nhạc (đại ý)

Bình: ý chính là quan hệ hơn hình đơn lẻ. Một chiếc mũi đẹp đứng trơ trên mặt phẳng không được khen bằng một chiếc mũi vừa phải trong một gương mặt cân. Đây là lý do một ca nâng mũi riêng lẻ không làm "tướng" tốt hơn theo đúng logic của sách.

Đọc cho đúng mức

• Ngũ nhạc, tứ độc là ẩn dụ, không phải quan hệ nhân quả. Không có cơ chế nào để chiếc mũi quyết định tiền bạc. Ẩn dụ giúp nhớ và giúp nhìn tổng thể; dùng nó để phán người là đi quá phạm vi.
• Gò má cao và định kiến về phụ nữ. Tướng thư và ca dao có những câu nặng nề về phụ nữ gò má cao. Đó là định kiến thời phụ quyền, coi phụ nữ có ý chí là điềm xấu cho gia đình. Site này không dùng những câu ấy để phán ai.
• Khác biệt theo dòng người và khuyết tật. Độ cao mũi, gò má là đặc điểm di truyền theo cộng đồng. Gương mặt có dị tật, sẹo, hay sau phẫu thuật tái tạo không phải "núi khuyết".
• Phẫu thuật thẩm mỹ. Đổi một ngọn núi không đổi quan hệ năm núi, và càng không đổi thần, khí — phần tướng thư coi trọng hơn hình.

Việc nên làm

• Nhìn mặt mình nghiêng và thẳng, tự hỏi: mũi có đứng trơ không, hai gò má có cân không, trán và cằm có đỡ nhau không. Ghi một câu mô tả thế mặt, không ghi lời phán.
• Khi xem cho người khác, nhớ trái phải là của họ, không phải của mình.
• Học tiếp mười hai cung và các bài riêng: tướng mũi, tướng gò má, tướng trán, tướng cằm.

Nguồn tham khảo

• Ma Y Tướng Pháp — luận Ngũ Nhạc, Tứ Độc (đại ý).
• Nhĩ Nhã — thiên Thích Thuỷ, định nghĩa tứ độc (nguyên văn).
• Thần Tướng Toàn Biên — phần ngũ nhạc, ngũ tinh (đại ý; cách gán Kim Tinh, Mộc Tinh cho hai tai theo các bản phổ biến).
• Hán Thư — Nghệ Văn Chí, mục Hình Pháp (đại ý).