Thủy Kính Tập và Nhân Luân Đại Thống Phú: hai văn bản tướng ít người biết, và vì sao tướng thư hay mang tên tấm gương

Thủy Kính Tập (hay Thần Tướng Thủy Kính Tập) là một tướng thư bốn quyển lưu hành cuối Thanh, lai lịch tác giả còn mờ. Nhân Luân Đại Thống Phú là bài phú tướng thuật đời Kim của Trương Hành Giản, có chú đời Nguyên, được Tứ Khố Toàn Thư chép. Cả hai ít người biết, và hai cái tên đều mượn từ lối bình phẩm người thời Ngụy Tấn.

Vì sao gộp hai sách vào một bài

Hai văn bản này khác hẳn nhau: một bên là bài phú cổ, ngắn, có tác giả rõ, được triều đình tuyển chép; một bên là tướng thư phổ thông muộn, nhiều quyển, tác giả mờ. Gộp chúng lại vì hai lẽ.

Thứ nhất, cả hai đều ít người biết ở Việt Nam — trên mạng tiếng Việt hầu như chỉ thấy tên, kèm vài câu "trích" không ghi thiên nào. Một bài giới thiệu tỉnh táo giúp người đọc biết mình đang cầm cái gì.

Thứ hai, tên của chúng kể cùng một câu chuyện. "Thủy kính" là tấm gương nước; "nhân luân" là phẩm loại con người. Cả hai chữ đều sinh ra từ một nền văn hoá bình phẩm nhân vật rất đặc biệt của thời Ngụy Tấn — và hiểu được nền ấy là hiểu vì sao tướng thư Trung Hoa hay mang tên tấm gương.

Gốc chữ "thủy kính": người soi người

Đời Tam Quốc có một ẩn sĩ ở Tương Dương tên Tư Mã Huy, hiệu Thủy Kính tiên sinh. Ông nổi tiếng không vì bói toán mà vì biết người. Chú của Bùi Tùng Chi trong Tam Quốc Chí, dẫn sách Tương Dương Ký, kể đại ý: Lưu Bị hỏi Tư Mã Huy về nhân tài thời ấy, ông đáp rằng kẻ nho sinh tầm thường sao hiểu được thời thế, người hiểu thời thế là tuấn kiệt, ở đây có Ngọa Long và Phượng Sồ — tức Gia Cát Lượng và Bàng Thống.

Một thế hệ sau, sách Thế Thuyết Tân Ngữ chép Vệ Quán khen Nhạc Quảng là "tấm gương nước của người" — gặp ông thì sáng rõ như vén mây thấy trời xanh (nguyên văn ở mục "Sách cổ nói gì").

Hai chuyện cho thấy nghĩa gốc của "thủy kính": người có con mắt trong, soi người khác rõ ràng, không méo. Đó là phẩm chất của người bình phẩm nhân vật, không phải của thầy đoán số. Khi tướng thư đời sau lấy chữ này làm tên — cũng như Băng Giám (gương băng), Thần Giám, Thức Giám — là họ mượn uy của truyền thống "biết người" để đặt cho một nghề đoán người. Bài Băng Giám là một ví dụ khác cùng dòng.

Gốc chữ "nhân luân": phẩm loại con người

Người Việt nghe "nhân luân" thường nghĩ tới luân thường, đạo lý. Nhưng trong tên sách tướng, "nhân luân" mang nghĩa của thời Ngụy Tấn: các loại người, và "nhân luân giám thức" là con mắt nhận ra loại người, xếp người vào bậc.

Thời ấy triều đình chọn quan theo lối Cửu phẩm trung chính: có người chuyên bình phẩm, xếp người tài vào chín bậc. Bình phẩm người thành một nghề, một môn học. Sách Nhân Vật Chí của Lưu Thiệu ra đời trong không khí đó, mở đầu bằng câu rằng gốc của nhân vật là ở tình tính (nguyên văn ở mục "Sách cổ nói gì"). Bài xem tướng khi tuyển dụng đã bàn sách này.

Vậy khi một bài phú tướng thuật đời Kim tự gọi là "Nhân Luân Đại Thống Phú" — bài phú tổng quát về các loại người — nó đang tự đặt mình vào dòng bình phẩm nhân vật, chứ không chỉ dòng xem tướng bói vận.

Nhân Luân Đại Thống Phú: bài phú có lai lịch rõ

Trong rừng tướng thư mang tên Trần Đoàn, Quỷ Cốc, Đạt Ma, Nhân Luân Đại Thống Phú là của hiếm: có tác giả có thật và có người chú.

• Người soạn: Trương Hành Giản, quan văn đời Kim, có truyện trong Kim Sử, nổi tiếng về lễ học. Một người làm việc lễ nghi ở triều đình viết phú về tướng người — chi tiết ấy cho thấy tướng thuật đời Kim còn nằm trong tầm quan tâm của giới sĩ đại phu, không chỉ ở chợ.
• Người chú: Tiết Diên Niên đời Nguyên, chú giải từng câu phú.
• Được tuyển: khi soạn Tứ Khố Toàn Thư, triều Thanh chỉ chép vài tướng thư — Nguyệt Ba Động Trung Ký, Ngọc Quản Chiếu Thần Cục, Thái Thanh Thần Giám và bài phú này. Những sách phổ biến hơn như Ma Y hay Thần Tướng Toàn Biên không được chọn.

Về nội dung, bài phú đi theo lối chung của tướng thuật: từ tổng luận về cốt cách, hình và thần, tới các bộ phận, khí sắc, thanh âm. Cái khác là văn phú — câu đối nhau, gọn, đọc lên thành vần — nên nó được chép lại vào các tổng tập đời sau.

Giá trị lớn nhất của Nhân Luân với người học hôm nay không nằm ở từng lời đoán, mà ở chỗ nó là mốc văn bản có niên đại. Khi một câu tướng thuật vừa có trong Nhân Luân vừa có trong Ma Y, ta biết câu ấy ít nhất đã có từ đời Kim – Nguyên; khi chỉ có trong Ma Y, câu ấy có thể muộn hơn nhiều.

Thủy Kính Tập: một tướng thư phổ thông cuối Thanh

Thủy Kính Tập khó giới thiệu hơn, và nên nói thẳng chỗ khó.

Những gì kiểm được qua thư mục thư viện:

• Có bản mang tên Thần Tướng Thủy Kính Tập (hoặc Thần Tướng Thủy Kính Tập Toàn Biên), bốn quyển, khắc in ở Tảo Diệp Sơn Phòng, Thượng Hải — một nhà in sách cổ lớn cuối Thanh, đầu Dân Quốc. Thư mục một thư viện đại học Hàn Quốc ghi người soạn là Phạm Lai.
• Ở Nhật có bản khắc in riêng mang tên Thủy Kính Tập, có phần gọi là "Ước thiên" và "Vấn nạn thiên", lưu hành như sách nhân tướng.

Những gì chưa kiểm được: năm soạn, tiểu sử người soạn, và quan hệ giữa các bản Trung Hoa và Nhật. Thư mục các nơi ghi tên người soạn không thống nhất. Vì vậy bài này không gán năm, không kể tiểu sử.

Về nội dung, theo cách chia thường thấy của bản lưu hành, Thủy Kính Tập đi theo khung chung của tướng thư Minh – Thanh (tổng luận, bộ vị, khí sắc, tướng phụ nữ, trẻ nhỏ), và có phần hỏi đáp. Lối hỏi đáp "vấn nạn" — người học đặt câu hỏi khó, thầy đáp — là cách viết sách dạy nghề quen thuộc, giống phần hỏi đáp trong sách mang tên Liễu Trang.

Vì sao câu "trích Thủy Kính" trên mạng nên đọc dè dặt

Gõ tên Thủy Kính Tập bằng tiếng Việt sẽ gặp nhiều câu được gắn nhãn "theo Thủy Kính Tập": câu về nốt ruồi, về mắt, về phụ nữ. Gần như không câu nào kèm chữ Hán, tên quyển, tên thiên.

Đó là dấu hiệu quen của trích dẫn trôi: một câu phú tướng thuật lưu hành chung, được gắn vào một tên sách nghe lạ để thêm uy. Cùng một câu có thể gặp ở trang này ghi "Ma Y", trang kia ghi "Thủy Kính", trang khác ghi "Liễu Trang". Điều này không có nghĩa câu ấy sai, mà là không biết nó từ đâu.

Quy tắc nhỏ khi đọc: câu tướng thư nào không có thiên, quyển, nguyên văn thì coi là truyền miệng. Site này áp đúng quy tắc ấy cho chính mình: không dẫn câu nào của Thủy Kính Tập khi chưa đối chiếu được bản in.

Sách cổ nói gì

Người này là tấm gương nước của người đời, gặp thì thấy sáng trong, như vén mây mù mà thấy trời xanh. — Thế Thuyết Tân Ngữ, thiên Thưởng Dự (lời Vệ Quán khen Nhạc Quảng)

Gốc của nhân vật là từ tình tính mà ra. — Lưu Thiệu, Nhân Vật Chí, chương Cửu Trưng

Bình: hai câu này là cái nền mà tên "Thủy Kính" và "Nhân Luân" đứng lên. Câu thứ nhất khen một người có con mắt trong; câu thứ hai đặt gốc của việc biết người vào tình tính, không vào mặt mũi. Khi chữ "thủy kính" chuyển từ tên gọi người giỏi biết người sang tên một cuốn sách đoán tướng, nó mang theo một lời hứa mà sách tướng khó giữ: soi người cho trong, không thiên lệch.

Đọc cho đúng mức

Phân biệt độ tin của hai văn bản. Nhân Luân Đại Thống Phú có tác giả, người chú, bản tuyển của triều đình: là mốc văn bản đáng tin. Thủy Kính Tập là sách phổ thông muộn, tác giả mờ: đọc như tư liệu nghề.

"Ít người biết" không có nghĩa là "bí truyền". Sách ít được nhắc thường vì ít được in lại, không phải vì chứa điều gì sâu hơn. Đừng để cái lạ của tên sách thay cho việc xét nội dung.

Tướng thư mang tên gương không phải là gương. Tên sách hứa sự trong suốt, nhưng nội dung vẫn là kinh nghiệm truyền miệng và lời đoán chưa kiểm chứng như mọi tướng thư khác.

Chỗ chúng tôi chưa kiểm được — năm soạn, người soạn Thủy Kính Tập — được để trống thay vì điền cho đủ.

Việc nên làm

• Nếu muốn đọc một tướng thư có lai lịch rõ, bắt đầu từ Nhân Luân Đại Thống Phú trong bản có chú của Tiết Diên Niên.
• Với Thủy Kính Tập, tìm bản in có ghi nhà in, số quyển; ghi lại thông tin bản trước khi trích.
• Đọc Nhân Vật Chí của Lưu Thiệu và vài thiên Thế Thuyết Tân Ngữ để hiểu nền "biết người" mà tướng thư vay mượn.
• Gặp câu "theo Thủy Kính Tập" không kèm thiên, quyển: coi là truyền miệng, đừng đem ra phán người.

Nguồn tham khảo

• Trương Hành Giản (Kim) soạn, Tiết Diên Niên (Nguyên) chú — Nhân Luân Đại Thống Phú (đại ý).
• Tứ Khố Toàn Thư tổng mục đề yếu — bộ Tử, loại Thuật số, mục tướng thư (đại ý).
• Thần Tướng Thủy Kính Tập, bản khắc Tảo Diệp Sơn Phòng, Thượng Hải, 4 quyển — thông tin theo thư mục thư viện; chưa đối chiếu nội dung bản khắc.
• Lưu Nghĩa Khánh — Thế Thuyết Tân Ngữ, thiên Thưởng Dự (nguyên văn lời Vệ Quán).
• Lưu Thiệu — Nhân Vật Chí, chương Cửu Trưng (câu mở đầu, nguyên văn).
• Trần Thọ — Tam Quốc Chí, truyện Gia Cát Lượng, chú của Bùi Tùng Chi dẫn Tương Dương Ký (đại ý).