Quách Phác: nhà chú giải Nhĩ Nhã, thầy bói của nhà Đông Tấn và cái tên đứng trên Táng Thư

Quách Phác (276 – 324), tên chữ Cảnh Thuần, là học giả, nhà thơ, thầy bói có thật đời Tấn, có truyện riêng trong Tấn Thư. Ông để lại bản chú Nhĩ Nhã và Sơn Hải Kinh còn dùng tới nay. Táng Thư, cuốn sách khai sinh hai chữ "phong thủy", mang tên ông nhưng không có trong danh mục tác phẩm của ông.

Giới phong thủy gọi Quách Phác là tổ. Giới ngữ văn gọi ông là một trong những nhà chú giải quan trọng nhất của Trung Hoa cổ. Giới thơ nhớ ông với chùm thơ Du Tiên. Ba hình ảnh ấy hiếm khi gặp nhau trong một bài viết. Bài này đặt chúng cạnh nhau, rồi đọc kỹ đoạn cuối đời ông, nơi sử và truyện quấn vào nhau chặt nhất.

Người học chữ: Nhĩ Nhã, Sơn Hải Kinh, Phương Ngôn

Nếu chỉ được giữ một di sản của Quách Phác, các nhà ngữ văn sẽ chọn bản chú Nhĩ Nhã. Nhĩ Nhã là bộ từ điển cổ nhất của Trung Hoa, giải nghĩa từ ngữ trong kinh sách theo nhóm: trời, đất, núi, nước, cây cỏ, sâu bọ, chim, thú. Bản chú của Quách Phác là bản chú hoàn chỉnh cổ nhất còn lại, và đến đời Tống được ghép với phần sớ của Hình Bính thành "Nhĩ Nhã chú sớ", một trong mười ba bộ sách trong Thập Tam Kinh Chú Sớ. Nghĩa là suốt nghìn năm, người học kinh muốn tra một tên cây, tên chim trong Thi Kinh thường phải qua tay Quách Phác.

Ông còn chú Sơn Hải Kinh, cuốn địa lý thần thoại về núi sông, quái vật, dị vật bốn phương; bản chú của ông cũng là bản cổ nhất còn lại. Ông chú Phương Ngôn của Dương Hùng, sách ghi tiếng nói các vùng, và Mục Thiên Tử Truyện. Cách chú của ông có một nét đáng chú ý: ông hay đối chiếu chữ cổ với tiếng nói đương thời ở Giang Đông, ghi rằng vật này nay người vùng ấy gọi là gì. Đó là thói quen của người quan sát, người đi đường, và cũng là thói quen mà nghề xem đất cần nhất.

Về thơ, Chung Vinh trong Thi Phẩm xếp ông ở hàng trung phẩm, nhưng khen ông là người đầu tiên đổi được lối thơ nhạt nhẽo thời Vĩnh Gia, gọi ông là bậc nhất thời Trung Hưng (tức buổi đầu Đông Tấn). Bài Giang Phú, phú về sông Trường Giang, được chọn vào Văn Tuyển.

Người bói quẻ: Động Lâm và một quyết định di cư

Tấn Thư kể ông theo học một người họ Quách ở Hà Đông, được trao chín quyển sách đựng trong túi xanh, từ đó thông ngũ hành, thiên văn, bói toán. Chuyện túi xanh bị lửa đốt và chuyện chọn mộ mẹ gần nước đã được kể ở bài Kham dư là gì; ở đây chỉ nhắc rằng chữ "Thanh Nang" thành tên khác của nghề địa lý bắt đầu từ đoạn này.

Điều ít được nhắc là ông tự ghi chép các lần bói của mình. Tấn Thư chép rằng Quách Phác soạn lại hơn sáu mươi việc bói đã nghiệm trước sau, đặt tên là Động Lâm; lại chép tóm phần cốt yếu của các nhà Kinh Phòng, Phí Trực mà soạn Tân Lâm mười thiên, cùng một thiên Bốc Vận. Kinh Phòng là người đặt nền cho Lục Hào nạp giáp (bài Lục Hào là gì), nên có thể đoán phép bói của Quách Phác thuộc dòng Dịch tượng số đời Hán. Động Lâm nay chỉ còn các đoạn tản mát.

Một quẻ trong đời ông có hệ quả rất thật. Cuối đời Tây Tấn, vùng Hà Đông quê ông rối loạn trước tiên. Tấn Thư kể ông bói, rồi ném thẻ mà than, đại ý: dân lành sắp bị người ngoài nhấn chìm, quê nhà sắp thành nơi hoang mạc. Ông bèn bí mật hẹn mấy chục nhà họ hàng, bạn bè, cùng tránh về phía đông nam. Vài năm sau, loạn Vĩnh Gia nổ ra, Lạc Dương thất thủ năm 311, phương Bắc tan nát. Dù quẻ bói nói gì, quyết định của ông dựa trên một nhận định đúng về thời cuộc, và nó cứu nhiều người.

Qua sông, ông làm việc dưới trướng Vương Đạo, rồi được Tấn Nguyên Đế để mắt nhờ bài Giang Phú, Nam Giao Phú, làm chức Trước tác tá lang. Ông dâng nhiều sớ bàn về tai dị, khuyên vua giảm hình phạt; lời can thì dựa vào điềm trời, còn nội dung thì là chính sự.

Một chuyện mộ trong Thế Thuyết: "không phải sinh ra thiên tử"

Thế Thuyết Tân Ngữ, thiên Thuật Giải, có một chuyện về Quách Phác cho thấy lời đoán đất có thể hiểu nhiều nghĩa đến thế nào. Đại ý: Tấn Minh Đế biết xem đất, nghe nói Quách Phác chọn đất táng cho một nhà, bèn mặc thường phục đi xem. Thấy mộ đặt vào "sừng rồng", vua hỏi chủ nhà sao dám táng ở đó, phép ấy sẽ diệt họ. Chủ nhà đáp: thầy Quách nói đây là táng vào tai rồng, không quá ba năm sẽ đưa tới thiên tử. Vua hỏi: là sinh ra thiên tử sao? Đáp: không phải sinh ra thiên tử, mà là khiến thiên tử tới hỏi.

Câu chuyện thường được kể như bằng chứng thần đoán: quả thật thiên tử đã tới hỏi. Nhưng đọc kỹ, nó là một bài học về ngôn ngữ của lời đoán. "Đưa tới thiên tử" để ngỏ hai nghĩa, một nghĩa khiến người nghe mơ to, một nghĩa nhỏ mà luôn đúng với một ngôi mộ do người nổi tiếng chọn. Người kể chuyện đời Nam triều thích nó vì sự dí dỏm; người đọc hôm nay nên giữ nó như ví dụ về cách một câu phán tự bảo vệ mình.

Quẻ cuối cùng: Vương Đôn và "giữa trưa hôm nay"

Năm 324, đại tướng Vương Đôn, người nắm binh quyền ở thượng lưu Trường Giang, chuẩn bị khởi binh lần thứ hai chống triều đình. Quách Phác lúc ấy làm Ký thất tham quân trong phủ Vương Đôn, tức bị kẹt giữa hai phe.

Tấn Thư kể, đại ý: hai đại thần phía triều đình là Ôn Kiệu, Dữu Lượng nhờ ông bói, ông nói "đại cát", ý khuyến khích họ ra tay. Vương Đôn cũng sai ông bói, ông nói "không thành". Đôn vốn đã nghi ông cùng phe Ôn, Dữu, lại nghe quẻ xấu, bèn bảo ông bói xem mình thọ bao lâu. Ông đáp, đại ý: theo quẻ vừa rồi, nếu ngài khởi sự thì họa không xa; nếu ở yên tại Vũ Xương thì thọ không lường được. Đôn giận, hỏi tuổi thọ của chính ông. Ông đáp:

Mạng tôi hết vào giữa trưa hôm nay.

Vương Đôn sai đem ông đi xử. Tấn Thư kể tiếp mấy chi tiết lạ: ông hỏi người hành hình định đi đâu, đáp là gò phía nam; ông bảo hẳn là dưới hai cây bách, trên cây có tổ chim khách lớn; tìm thì quả có. Lại kể trước đó nhiều năm, ông từng gặp một người lạ trên đường, gọi đúng tên, tặng một bộ áo, người ấy từ chối, ông bảo cứ nhận, sau sẽ biết; người ấy chính là kẻ hành hình hôm nay. Ông mất năm bốn mươi chín tuổi. Vương Đôn khởi binh, thất bại, mất ngay trong năm ấy. Triều đình truy tặng Quách Phác chức Thái thú Hoằng Nông.

Đoạn này nên đọc theo hai tầng.

Tầng sử khá rõ và không cần phép lạ: một mưu sĩ trong phủ một tướng sắp phản, bị nghi là nội gián của triều đình, nói lời can không nên khởi binh, và bị giết. Câu "nếu ở yên thì thọ không lường" là lời can gián khoác áo quẻ bói, đúng như các sớ ông từng dâng. Câu "mạng tôi hết giữa trưa nay" là lời của người đã biết mình không thoát, nói cho đủ khí phách.

Tầng truyện là cây bách, tổ chim, bộ áo tặng người hành hình. Những chi tiết khép vòng gọn ghẽ như thế là dấu hiệu của truyện kể được mài giũa qua nhiều đời trước khi vào sách. Tấn Thư được soạn đời Đường, hơn ba trăm năm sau, và các nhà phê bình từ xưa đã chê bộ sử này chép nhiều chuyện lạ từ tiểu thuyết, như Sưu Thần Ký, Thế Thuyết.

Sau khi mất: người đắc đạo và ngôi mộ giữa sông

Truyền thuyết không dừng lại ở ngày ông mất. Đạo giáo về sau coi ông là người tu thành, chỉ mượn lưỡi đao mà thoát xác, lối gọi là "binh giải"; có truyền thống xếp ông vào hàng tiên quản việc sông nước. Ở Trấn Giang, cạnh núi Kim Sơn, tương truyền có mộ Quách Phác nằm giữa dòng Trường Giang, một ngôi mộ giữa nước của người từng chọn đất cho mẹ sát bờ nước. Truyền thuyết khéo vòng lại đúng câu chuyện đầu đời ông.

Những lớp này cho biết ông được tôn sùng đến mức nào, không cho biết thêm về con người thật.

Táng Thư: cái tên không có trong danh mục

Đây là điểm then chốt cho người học phong thủy. Truyện Quách Phác trong Tấn Thư liệt kê khá kỹ trước tác của ông: các bản chú Nhĩ Nhã, Tam Thương, Phương Ngôn, Mục Thiên Tử Truyện, Sơn Hải Kinh, Sở Từ, Tử Hư Thượng Lâm Phú; các tập thơ phú, Động Lâm, Tân Lâm, Bốc Vận. Không có Táng Thư. Thư mục đời Tùy, Đường cũng không ghi cuốn Táng Thư nào của ông. Sách chỉ được ghi nhận rõ từ đời Tống; bản dùng phổ biến là bản Ngô Trừng đời Nguyên san định.

Tứ Khố Toàn Thư Tổng Mục Đề Yếu, đại ý, cho rằng sách là của người đời sau gán tên Quách Phác, nhưng văn có gốc, nên vẫn chép vào. Điều này không làm giảm giá trị Táng Thư như một văn bản tư tưởng; nó chỉ đổi câu hỏi. Thay vì hỏi "Quách Phác dạy gì", người đọc nên hỏi "người đời sau muốn gán gì cho Quách Phác, và vì sao lại là ông".

Câu trả lời khá rõ khi đặt các mảnh lại: ông là người có thật nổi tiếng về bói, có truyện túi sách xanh, có truyện chọn mộ mẹ mà đất bồi thành ruộng, có chuyện đoán mộ trong Thế Thuyết, và có một kết cục bi tráng. Không ai hợp hơn để đứng tên một cuốn sách về mộ phần. Nội dung sách ở bài Táng Thư; lý thuyết "đồng khí cảm ứng" ở bài phúc ấm và Táng Thư.

Sách cổ nói gì

Dịch: Mạng tôi hết vào giữa trưa hôm nay. — Tấn Thư, truyện Quách Phác

Bình: Câu nói cuối đời nổi tiếng nhất của một thầy bói Trung Hoa. Đọc như phép lạ thì nó là lời tự đoán trúng giờ mình mất. Đọc như sử thì nó là câu trả lời của người vừa nói lời can một viên tướng đang giận, biết mình không còn đường lui. Cách đọc thứ hai không làm câu nói kém đi; nó làm Quách Phác thành một con người can đảm thay vì một cỗ máy tiên tri.

Câu thứ hai nên đọc là lời Thế Thuyết, đại ý: "không phải sinh ra thiên tử, mà là khiến thiên tử tới hỏi". Nó nhắc rằng lời đoán đất hay nhất thường là lời để ngỏ nhiều nghĩa, và người nghe nên hỏi lại lời ấy thật sự hứa điều gì.

Đọc cho đúng mức

Quách Phác là một trong số ít "tổ sư" của huyền học có tiểu sử dày, có tác phẩm còn lại, có năm sinh năm mất rõ ràng. Nhưng chính vì ông có thật và nổi tiếng, nhiều thứ không phải của ông đã được gắn vào ông.

• Muốn đọc Quách Phác thật, đọc bản chú Nhĩ Nhã, Sơn Hải Kinh và thơ Du Tiên.
• Muốn đọc phong thủy "của Quách Phác", đọc Táng Thư với ý thức rằng đó là văn bản của người đời sau, có lẽ đời Đường, Tống, mượn tên ông.
• Muốn đọc chuyện bói của ông, đọc Tấn Thư nhưng tách phần sự kiện chính trị ra khỏi các chi tiết khép vòng.

Câu "theo Quách Phác thì đất này…" trong lời một thầy địa lý hôm nay, đúng mức nhất nên hiểu là "theo Táng Thư".

Việc nên làm

1. Đọc thử vài mục trong Nhĩ Nhã chú sớ, phần cây cỏ hay chim thú, để thấy Quách Phác làm việc như một người quan sát kỹ lưỡng.
2. Khi gặp câu "khí thừa phong tắc tán, giới thủy tắc chỉ", ghi nguồn là "Táng Thư gắn tên Quách Phác", không ghi "Quách Phác nói".
3. Đọc truyện Quách Phác trong Tấn Thư một lượt, đánh dấu chỗ nào là sự kiện có năm tháng, chỗ nào là chi tiết lạ, để luyện con mắt tách sử khỏi truyện.

Nguồn tham khảo

• Tấn Thư, quyển 72, truyện Quách Phác: học nghề, Động Lâm, việc tránh loạn về phía nam, quẻ với Vương Đôn, câu "mệnh tận kim nhật nhật trung", danh mục trước tác.
• Lưu Nghĩa Khánh, Thế Thuyết Tân Ngữ, thiên Thuật Giải: chuyện Tấn Minh Đế xem mộ do Quách Phác chọn (đại ý).
• Nhĩ Nhã chú sớ, Quách Phác chú, Hình Bính sớ, trong Thập Tam Kinh Chú Sớ (đại ý về vị trí bản chú).
• Chung Vinh, Thi Phẩm: phần bình thơ Quách Phác (đại ý).
• Tứ Khố Toàn Thư Tổng Mục Đề Yếu, mục Táng Thư (đại ý).