Tưởng Đại Hồng: nhà thơ di dân nhà Minh thành thầy địa lý, người giữ kín bí quyết Huyền Không

Tưởng Đại Hồng, tên Bình Giai, người Hoa Đình (Tùng Giang, nay thuộc Thượng Hải), sống qua lúc nhà Minh mất, nhà Thanh lên. Ông vốn là nho sĩ làm thơ, sau thành thầy địa lý, soạn Địa Lý Biện Chính và được phái Tam Nguyên coi là tổ của Huyền Không. Ông công khai kinh văn nhưng giữ kín phép tính, để lại hai trăm năm tranh cãi.

Bài phái Tam Nguyên đã kể dòng truyền sau ông, và bài Địa Lý Biện Chính sẽ đi vào cuốn sách. Bài này nói về con người: một nho sĩ thời loạn vì sao chọn nghề xem đất, ông viết gì, giấu gì, và vì sao cái ông giấu lại quan trọng hơn cái ông viết.

Một cái tên, hai cuộc đời

Phần lớn người học phong thủy biết Tưởng Đại Hồng như một tên sách. Các nguồn văn học sử cho thấy một con người khác ở nửa đời trước:

• Nho sĩ Tùng Giang. Tên Bình Giai, tự Đại Hồng; các hiệu khác được ghi không thống nhất giữa các nguồn. Tùng Giang cuối Minh là một trung tâm văn học lớn của Giang Nam.
• Người trong nhóm văn của Trần Tử Long. Theo các nguồn văn học sử, ông theo học Trần Tử Long, một nhà thơ, nhà từ lớn của Tùng Giang, và ở trong hội văn của nhóm ấy. Ông để lại thơ, từ.
• Một di dân nhà Minh. Khi nhà Thanh vào Giang Nam năm 1645, Trần Tử Long theo phong trào kháng Thanh và mất năm 1647. Theo nhiều nguồn, Tưởng cũng tham gia phong trào phục Minh một thời, rồi khi thế đã hết, ông không ra làm quan với triều mới.
• Một thầy địa lý đi khắp Giang Nam. Nửa đời sau, ông đi xem đất ở Chiết Giang, Giang Tô, Phúc Kiến, dạy một số học trò chọn lọc, và soạn, chú các sách địa lý.

Năm sinh, năm mất của ông các nguồn ghi không khớp. Thuyết hay gặp cho rằng ông sinh khoảng đầu thế kỷ 17 và sống rất thọ, sang tận đời Khang Hi. Chúng tôi không ghi năm cụ thể vì chưa đối chiếu được một nguồn đủ chắc.

Vì sao một nhà thơ lại thành thầy địa lý

Sách của ông không giải thích. Có thể đặt việc ấy vào một hiện tượng chung của thời ông, như một cách hiểu chứ không phải kết luận:

Nhiều nho sĩ không chịu ra làm quan với nhà Thanh phải tìm nghề sống mà không mất tiết. Các nghề "thuật" là lựa chọn quen thuộc: Phó Sơn ở Sơn Tây làm thầy thuốc nổi tiếng; nhiều người khác làm thầy dạy học, thầy thuốc, thầy xem đất. Nghề địa lý có thêm một lý do hợp với nhà Nho: chọn đất táng cha mẹ là một phần của đạo hiếu.

Tên một cuốn sách gắn với Tưởng cho thấy rõ điều ấy: Quy Hậu Lục. Hai chữ "quy hậu" lấy từ Luận Ngữ (dẫn ở mục "Sách cổ nói gì"): lo việc tang cho chu đáo, nhớ về tổ tiên xa, thì đức của dân trở về chỗ dày dặn. Một nho sĩ đặt tên sách địa lý bằng câu của Tăng Tử là đang nói: việc tôi làm thuộc về lễ, không thuộc về mê tín.

Những sách gắn tên ông

Sự gán tên trong lĩnh vực này rất lỏng: sau khi ông nổi tiếng, nhiều sách được đề tên ông hoặc tên học trò ông. Bảng trên chỉ ghi những sách mà các nguồn hiện đại thường thống nhất gắn với ông.

Điểm chung của cả năm sách là thái độ biện: phân thật với giả. Chữ "biện chính" là "biện cho ra lẽ chính", "biện ngụy" là "vạch cái giả". Tưởng bước vào nghề địa lý như một nhà khảo chứng bước vào một thư viện đầy sách mạo danh, và ông dành nửa đời để dọn.

Thuỷ Long Kinh đáng nhắc riêng với người Việt. Phần lớn sách phong thủy viết cho vùng đồi núi phương Bắc. Ở đất bằng như Giang Nam, như đồng bằng sông Hồng, sông Cửu Long, không có núi để xem long mạch, và sách này dạy lấy dòng nước làm long. Bài phong thủy Việt Nam khác Trung Hoa đã dùng cuốn này để giải chuyện ấy.

Cái ông giấu: phép tính

Nghịch lý của Tưởng Đại Hồng là thế này. Ông dọn sách ngụy, công bố kinh văn ông cho là thật, chú từng câu. Nhưng ở những chỗ then chốt, lời chú của ông dừng lại và nói, đại ý: nghĩa thật phải truyền miệng, không thể viết ra.

Cái được viết ra:

• Các văn bản kinh, có chọn lọc.
• Lời bác các phép ông cho là sai.
• Nguyên tắc chung: đất thịnh suy theo vận, thời gian quan trọng như hình thế.

Cái không được viết ra:

• Cách lập tinh bàn: đưa sao nào vào giữa, bay thuận hay nghịch.
• Cách đọc từng tổ hợp sao.
• Cách xử lý nhà lệch sơn, cửa phụ.

Nói cách khác, ông cho người đọc biết phép thật tồn tại và những phép kia sai, nhưng không cho cách làm. Hệ quả dễ đoán: sau ông, ai cũng có thể nói mình giữ được phần không viết ra. Hai trăm năm sau, khi Thẩm Trúc Nhưng giải mã và in ra quy tắc chiều bay của sao, các phái khác vẫn chê ông "chưa đắc chân truyền".

Vì sao ông giấu? Lý do chính ông nêu là lời thề: phép là của trời, chỉ truyền cho người xứng đáng. Có thể thêm vài cách hiểu khác, như giả thuyết:

1. Sợ người xấu dùng. Chọn đất táng là chuyện tranh chấp lớn giữa các dòng họ. Một phép mạnh mà ai cũng có là phép để tranh đất.
2. Giữ nghề. Người sống bằng nghề có lý do để không trao công cụ cho tất cả.
3. Thói quen của nghề. Từ trước ông, các thuật số đều truyền theo lối thầy trò, khẩu quyết. Ông giữ đúng lệ ấy, chỉ khác là ông công khai phần kinh nên cái "lệ giữ kín" lộ rõ hơn.

Một điều đáng ghi nhận về tính nhất quán của ông: người đã dành nửa đời bác sách ngụy hẳn thấy rằng một phép không viết ra sẽ sinh ra những lời mạo danh mới. Ông vẫn chọn giữ kín. Đó là một lựa chọn có ý thức, không phải sơ suất.

Tưởng đứng ở cuối một vòng 180 năm

Huyền Không chia thời gian thành ba nguyên, chín vận, mỗi vận hai mươi năm (bài Tam Nguyên và Tam Hợp đặt khung này cạnh phái đối thủ). Tính bằng công cụ phi tinh của trang cho thế kỷ 17:

Đời Tưởng trùm gần trọn hạ nguyên của một vòng, và nếu ông thọ như lời truyền, ông đã thấy vòng mới bắt đầu. Vận 9 thời ông ứng đúng với vận 9 hôm nay (2024 – 2043), cách đúng hai vòng, 360 năm.

Người theo Tam Nguyên đời sau hay đọc lịch sử theo các mốc ấy: nhà Minh mất đúng năm vào vận 8. Chúng tôi ghi lại sự trùng ngày tháng, không đọc nó thành quan hệ nhân quả. Huyền Không nói vận ảnh hưởng tới đất và nhà, không có câu nào trong kinh văn của Tưởng nói vận quyết định triều đại.

Học trò và người nối

Sau Tưởng, dòng truyền chia nhiều nhánh: học trò trực tiếp như Khương Nghiêu (Khương Nhữ Cao) để lại bút ký theo thầy đi xem đất, rồi các nhánh Vô Tích, Thượng Ngu, Tô Châu, và đến cuối Thanh là Thẩm Trúc Nhưng. Bảng các nhánh có ở bài phái Tam Nguyên.

Điểm đáng chú ý là mọi nhánh đều nhận Tưởng làm gốc. Họ tranh nhau cách hiểu Tưởng, không ai tranh việc Tưởng có phải tổ hay không. Một người giữ kín phép lại thành điểm quy tụ của cả một trường phái, chính vì ông giữ kín: không ai nắm trọn ông, nên ai cũng có thể nhận ông.

Sách cổ nói gì

Dịch: Cẩn trọng việc tang, nhớ về tổ tiên xa, thì đức của dân trở về chỗ dày dặn. — Luận Ngữ, Học Nhi (lời Tăng Tử)

Bình: Tên sách Quy Hậu Lục lấy từ câu này. Với Tưởng, chọn đất táng không phải để cầu lợi cho con cháu mà là một phần của lễ "thận chung". Người đọc hôm nay có thể không tin phong thủy âm trạch, nhưng nên thấy rằng chính tổ của Huyền Không đặt nghề mình vào khung đạo hiếu, không vào khung làm giàu.

Địa Lý Biện Chính, các lời chú ở những câu then chốt, đại ý: nghĩa thật của câu này phải được khẩu truyền, không dám viết ra giấy.

Bình: Câu ấy lặp lại nhiều lần trong sách. Đó là lý do vì sao Địa Lý Biện Chính, cuốn sách gốc của cả một phái, lại không đủ để học phái ấy. Muốn học, phải đọc kèm Thẩm Thị Huyền Không Học, tức đọc Tưởng qua lời giải mã của người đến sau hai trăm năm.

Đọc cho đúng mức

• Tiểu sử: việc ông theo học Trần Tử Long, tham gia phong trào phục Minh, và năm sinh năm mất, chúng tôi theo các nguồn văn học sử và giới thiệu hiện đại; chưa đối chiếu được văn bản gốc đương thời. Các hiệu của ông ghi không thống nhất.
• Danh mục sách: sự gán tên trong sách địa lý rất lỏng. Ngoài Địa Lý Biện Chính, các sách khác trong bảng nên coi là "thường được gán cho ông".
• Lời thề giữ kín: ghi theo đại ý các lời chú trong sách; không có văn bản thề riêng.
• Bảng vận: tính bằng quy tắc vận bắt đầu năm 1864 lùi theo chu kỳ 180 năm, cùng quy tắc với công cụ của trang. Sự trùng giữa năm 1644 và đầu vận 8 là trùng thời điểm, không phải bằng chứng.
• Phong thủy âm trạch và dương trạch theo Huyền Không chưa có kiểm nghiệm thống kê nào cho thấy tác động lên đời người.

Việc nên làm

1. Khi gặp một sách đề tên Tưởng Đại Hồng, xem nó có trong danh mục thường được thống nhất không, và ai là người in.
2. Đọc Địa Lý Biện Chính như một văn bản lịch sử về cách một nho sĩ dọn sách ngụy, không như sách hướng dẫn.
3. Muốn học phép tính của Huyền Không, đọc từ phần Thẩm thị giải mã, rồi quay lại Tưởng để thấy lời giải ấy bám vào đâu.

Nguồn tham khảo

• Tưởng Đại Hồng — Địa Lý Biện Chính: lời tựa và các lời chú nói phép phải khẩu truyền (đại ý).
• Luận Ngữ, Học Nhi: câu "Thận chung truy viễn, dân đức quy hậu hĩ" (nguyên văn).
• Thủy Long Kinh, Thiên Nguyên Ngũ Ca, Quy Hậu Lục, Bình Sa Ngọc Xích Biện Ngụy: tên sách gắn với Tưởng theo các nguồn tổng hợp hiện đại, chưa đối chiếu bản in gốc.
• Thẩm Trúc Nhưng — Thẩm Thị Huyền Không Học: các đoạn bàn về Tưởng phái (đại ý).
• Bảng vận thế kỷ 17: tính bằng công cụ phi tinh aihuyenhoc.com (vận 1 bắt đầu năm 1864, chu kỳ 180 năm).