Vương Bật quét tượng số: chàng trai hai mươi ba tuổi đổi hẳn cách đọc Kinh Dịch

Vương Bật (226 – 249) là học giả thời Ngụy, chú giải Chu Dịch và Lão Tử, mất khi mới hai mươi ba tuổi tròn. Trong Chu Dịch Lược Lệ, ông chủ trương "được ý thì quên tượng", gạt bỏ phần lớn lối tượng số rườm rà đời Hán để đọc Dịch bằng nghĩa lý. Bản chú của ông được triều Đường chọn làm chuẩn, thống trị gần nghìn năm.

Bài tượng số và nghĩa lý đã đặt ba câu hào giữa hai phái để thấy chúng tách nhau ở đâu. Bài này đi vào người khởi xướng phía nghĩa lý: ông là ai, sống trong không khí trí thức nào, ông thật sự viết gì trong Chu Dịch Lược Lệ, và vì sao một bản chú của người chưa tới hai mươi lăm tuổi lại đứng vững cả nghìn năm.

Một thiên tài trong phòng khách của Hà Yến

Tiểu sử Vương Bật do Hà Thiệu viết, được Bùi Tùng Chi dẫn khi chú truyện Chung Hội trong Tam Quốc Chí, cho biết đại ý: ông tên chữ Phụ Tự, người Sơn Dương, xuất thân dòng học thuật danh giá; nhà ông được thừa hưởng một phần tủ sách lớn của Thái Ung đời Hán. Từ hơn mười tuổi đã thích Lão Tử, giỏi biện luận.

Thời ông là thời Chính Thủy (240 – 249) nhà Ngụy, lúc giới trí thức kinh đô say mê "thanh đàm": những buổi tranh luận về hữu và vô, về Lão, Trang và Dịch. Trung tâm của giới ấy là Hà Yến, Lại bộ Thượng thư, người mà bài Quản Lộ đã kể chuyện mơ thấy ruồi xanh. Hà Yến đọc chú Lão Tử của Vương Bật, khen đại ý: Khổng Tử nói kẻ hậu sinh đáng sợ, người như thế này mới có thể cùng bàn chuyện giữa trời và người.

Một đối thoại khác nổi tiếng: Bùi Huy hỏi, vô là gốc của muôn vật, sao thánh nhân (Khổng Tử) không nói tới, còn Lão Tử thì nói mãi. Vương Bật đáp, đại ý: thánh nhân thể hiện cái vô, mà cái vô thì không thể đem ra giảng, nên lời tất phải nói về cái có; Lão, Trang chưa ra khỏi cái có, nên mới hay nói về chỗ mình còn thiếu. Câu trả lời vừa nâng Khổng Tử lên, vừa giữ trọn tư tưởng Lão Tử: đó là tinh thần của cả học thuật Vương Bật, dùng Lão, Trang để đọc kinh Nho.

Năm 249, biến cố lăng Cao Bình làm phe Hà Yến sụp đổ. Vương Bật chỉ bị miễn chức, nhưng mùa thu năm ấy ông mất vì bệnh dịch, tuổi hai mươi bốn tính theo tuổi mụ, tức hai mươi ba tuổi tròn.

Chu Dịch Lược Lệ: bản tuyên ngôn mười trang

Ngoài bản chú từng câu kinh, Vương Bật viết một tiểu luận ngắn tên Chu Dịch Lược Lệ, nghĩa là "lệ chung, nói gọn, của Chu Dịch". Sách có mấy thiên: Minh Thoán, Minh Hào Thông Biến, Minh Quái Thích Biến Thông Hào, Minh Tượng, Biện Vị, Lược Lệ hạ. Phần Biện Vị và ý "quẻ là thời, hào là biến" đã được bàn ở bài hào vị. Ở đây xem hai thiên làm nên tên tuổi ông.

Minh Tượng: lời, tượng, ý

Thiên Minh Tượng đặt ra ba tầng:

Tượng là cái để đưa ý ra; lời là cái để làm rõ tượng. Nói hết ý không gì bằng tượng, nói hết tượng không gì bằng lời.

Rồi ông lật lại: lời sinh ra từ tượng, nên xem lời để thấy tượng; tượng sinh ra từ ý, nên xem tượng để thấy ý. Được tượng rồi thì quên lời, được ý rồi thì quên tượng, như được thỏ thì quên bẫy, được cá thì quên nơm. Ảnh nơm, bẫy mượn từ Trang Tử, thiên Ngoại Vật.

Và câu sắc nhất:

Nếu nghĩa là ở chỗ mạnh mẽ, cần gì phải là ngựa? Nếu loại là ở chỗ thuận theo, cần gì phải là trâu?

Đây là một đòn nhắm thẳng vào lối đọc đời Hán. Thuyết Quái nói Càn là ngựa, Khôn là trâu; các nhà tượng số đời Hán coi những tượng ấy là then chốt, thấy chữ "ngựa" trong lời hào nào cũng phải tìm cho ra quẻ Càn ẩn ở đâu, bằng hỗ thể, quái biến, ngũ hành. Vương Bật nói: ngựa chỉ là một hình ảnh của tính "kiện", mạnh mẽ không ngừng. Hiểu được tính ấy rồi, hình ảnh nào cũng dùng được. Bám vào con ngựa mà quên tính kiện là cầm cái nơm mà quên con cá.

Minh Thoán: một hào làm chủ cả quẻ

Thiên Minh Thoán đưa ra nguyên tắc "nhất quái chi chủ": lời Thoán bàn tổng thể một quẻ là để chỉ ra hào làm chủ của quẻ ấy. Lý lẽ của ông, đại ý: cái ít thống lĩnh cái nhiều; muôn vật không tự trị được mình, phải quy về một mối. Trong một quẻ năm dương một âm, hào âm duy nhất làm chủ; năm âm một dương, hào dương duy nhất làm chủ.

Ví dụ rõ nhất là quẻ Hỏa Thiên Đại Hữu: năm hào dương, chỉ hào thứ năm là âm. Thoán truyện nói, đại ý, hào nhu được ngôi tôn, ở giữa mà trên dưới đều ứng theo, nên gọi là Đại Hữu. Theo Vương Bật, cả quẻ đọc được qua hào ấy: một người mềm mỏng ở ngôi cao, giữ được lòng của nhiều người cứng cỏi xung quanh. Không cần ngũ hành, không cần hỗ quái, ý quẻ đã hiện ra từ cấu trúc.

Nguyên tắc này là món quà lớn nhất Vương Bật để lại cho người học Dịch thực hành: trước khi đọc từng hào, tìm xem quẻ có một hào "khác biệt" nào không. Nhiều quẻ mở ra ngay khi tìm được hào ấy.

Ông quét đi cái gì, giữ lại cái gì

"Quét tượng số" là cách nói của đời sau, và cần nói cho chính xác.

Tức là ông không vứt bỏ tượng, mà hạ tượng xuống vai phương tiện. Những gì ông bỏ là phần mà Kinh Phòng và các nhà Hán dựng lên để nối Dịch với lịch, khí hậu, tai dị (bài Kinh Phòng). Phần ông giữ là phần có thể đọc ra từ chính hình quẻ và lời kinh.

Về mặt văn bản, ông còn làm một việc ít người để ý: theo truyền thống, chính ông (nối theo Phí Trực, Trịnh Huyền) đặt lời Thoán truyện, Tượng truyện xen vào ngay dưới mỗi quẻ, mỗi hào, thay vì để thành các thiên riêng. Bản Chu Dịch mà ta đọc ngày nay, với lời kinh và lời truyện xen nhau, mang dấu tay của dòng chú giải này. Phần Hệ Từ trở về sau, bản chú của ông không có; người bổ là Hàn Khang Bá đời Đông Tấn, nên sách hay gọi chung "chú của Vương, Hàn".

Vì sao một bản chú của người trẻ đứng nghìn năm

Đầu đời Đường, Khổng Dĩnh Đạt vâng lệnh soạn Chu Dịch Chính Nghĩa làm sách chuẩn cho việc học và thi cử. Trong lời tựa, ông chọn bản chú của Vương Bật làm nền, đại ý khen rằng chỉ có Vương Phụ Tự là độc bộ cổ kim. Từ đó, suốt đời Đường và cả phần lớn đời Tống, người đi học đọc Dịch qua mắt Vương Bật.

Có ba lý do khiến lựa chọn ấy hợp lý với người đương thời:

• Dễ dạy. Lối tượng số Hán đòi người học thuộc hàng chục bảng tương ứng; lối Vương Bật đòi người học suy nghĩ về tình thế trong quẻ.
• Hợp với đạo làm người. Đọc quẻ như một "thời" và hào như cách xử sự giúp Dịch thành sách tu dưỡng cho người làm quan, đúng nhu cầu của triều đình.
• Văn hay. Lời chú ngắn, sáng, có chất triết học; đọc vẫn thấy sức sống của một trí óc trẻ.

Đời Tống, Trình Di viết Y Xuyên Dịch Truyện, đi tiếp đường nghĩa lý nhưng thay nền Lão, Trang bằng nền Nho. Chu Hy thì kéo tượng số trở lại một phần, đặt các đồ của Thiệu Ung lên đầu Chu Dịch Bản Nghĩa. Lời phê nặng nhất đến từ đời Thanh: tổng tự loại Dịch trong Tứ Khố Toàn Thư viết:

Vương Bật gạt hết tượng số, giảng Dịch bằng Lão Trang.

Câu ấy công bằng ở vế sau, hơi quá ở vế trước, như bảng trên đã cho thấy.

Sách cổ nói gì

Dịch: Nếu nghĩa là ở chỗ mạnh mẽ, cần gì phải là ngựa? Nếu loại là ở chỗ thuận theo, cần gì phải là trâu? — Vương Bật, Chu Dịch Lược Lệ, Minh Tượng

Bình: Câu này hữu ích cho người gieo quẻ hôm nay hơn bất kỳ bảng tượng nào. Khi gặp một lời hào nói về ngựa, xe, cưới xin, đánh giặc, đừng hỏi "ngựa là ai", hãy hỏi "tính chất gì đang được nói tới": mạnh, chậm, gắn kết, xung đột. Rồi tìm tính chất ấy trong việc của mình. Đó là cách đọc Dịch cho đời sống mà không cần biến sách thành sổ giải mã.

Dịch: Vương Bật gạt hết tượng số, giảng Dịch bằng Lão Trang. — Tứ Khố Toàn Thư Tổng Mục Đề Yếu, tổng tự loại Dịch

Bình: Đây là lời của người đời Thanh nhìn lại sau hơn một nghìn năm trăm năm. Nó cho thấy cuộc tranh luận chưa bao giờ ngã ngũ, và cũng nhắc người đọc rằng Vương Bật không trung lập: ông đọc Dịch bằng con mắt của một nhà Huyền học Ngụy Tấn.

Đọc cho đúng mức

Vương Bật là người thật, bản chú là của ông: đây là trường hợp hiếm trong lịch sử Dịch học mà tác giả, văn bản, thời điểm đều rõ.

"Quét tượng số" là nói quá. Ông giữ tượng quẻ đơn và các quy tắc vị, ứng, trung; ông chỉ gạt bỏ phần tượng số chồng chất và phần nối Dịch với lịch, tai dị.

Lối của ông có giới hạn. Đọc theo ý có thể sa vào chủ quan: mỗi người thấy một "ý" khác. Phái tượng số có lý khi nhắc rằng lời hào có những chi tiết cụ thể mà chỉ đọc theo ý thì không giải thích được. Hai lối bổ cho nhau, như bài tượng số và nghĩa lý đã kết luận.

Không có lối nào biến Dịch thành công cụ tiên đoán đã kiểm chứng. Vương Bật giúp đọc Dịch như sách suy ngẫm; đó cũng là cách dùng an toàn nhất cho người hôm nay.

Việc nên làm

1. Đọc thiên Minh Tượng trong Chu Dịch Lược Lệ, chỉ một trang, rồi thử áp câu "được ý quên tượng" vào một quẻ bạn từng gieo.
2. Tập tìm "hào chủ" theo Minh Thoán: lấy sáu quẻ chỉ có một hào âm hoặc một hào dương (như Phục, Sư, Khiêm, Đại Hữu, Tiểu Súc, Lý), đọc lời Thoán, xem có đúng hào ấy làm chủ không.
3. Khi đọc một bản dịch Kinh Dịch tiếng Việt, xem người dịch theo chú của ai: Vương Bật, Trình Di hay Chu Hy; cách giải sẽ khác theo đó.

☯️Gieo quẻ Kinh Dịch
Gieo ba đồng xu sáu lần, ra quẻ chủ, hào động, quẻ biến — AI giải theo câu hỏi.✨ Dùng thử

Nguồn tham khảo

• Vương Bật, Chu Dịch Lược Lệ: thiên Minh Tượng (nguyên văn hai câu "Phù tượng giả…" và "Nghĩa cẩu tại kiện…"), thiên Minh Thoán (đại ý nguyên tắc hào chủ).
• Vương Bật, Chu Dịch chú (phần kinh); Hàn Khang Bá chú phần Hệ Từ trở về sau (đại ý).
• Bùi Tùng Chi chú Tam Quốc Chí, truyện Chung Hội: dẫn Vương Bật truyện của Hà Thiệu (lời khen của Hà Yến, đối đáp với Bùi Huy, năm mất) — đại ý.
• Khổng Dĩnh Đạt, Chu Dịch Chính Nghĩa, lời tựa (đại ý).
• Tứ Khố Toàn Thư Tổng Mục Đề Yếu, tổng tự loại Dịch: câu "Vương Bật tận truất tượng số, thuyết dĩ Lão Trang".
• Trang Tử, thiên Ngoại Vật: hình ảnh nơm và bẫy (đại ý).