Hỏi chuyện đi xa, đổi chỗ ở bằng Kinh Dịch: Lữ, Hoán, Tiệm và Kiển

Kinh Dịch có bốn quẻ hợp để đọc khi sắp đi xa hay đổi chỗ ở: Lữ (56) là người ở đất khách, lời quẻ chỉ hứa "tiểu hanh", thông ở việc nhỏ; Hoán (59) là lúc rời chỗ cũ, tan rồi tụ lại; Tiệm (53) là tiến từng chặng như chim nhạn; Kiển (39) là gặp đường khó thì biết dừng. Lời hào của bốn quẻ nói khá cụ thể về chỗ trọ, hành lý và người đi cùng.

Bốn quẻ, bốn tình huống của người đi

Mỗi quẻ có một quẻ "đối" theo Tạp Quái truyện, và cặp đối ấy nói rõ thêm nghĩa: "Phong, đa cố dã; thân quả, Lữ dã" — Phong (55) là nhiều chuyện cũ, nhiều quen biết; ít người thân là Lữ. "Hoán, ly dã; Tiết, chỉ dã" — Hoán là lìa ra, Tiết (60) là dừng lại. Kiển đi cặp với Giải: "Giải, hoãn dã; Kiển, nạn dã". Người đi xa đang bước từ Phong sang Lữ: từ chỗ nhiều người quen sang chỗ ít người thân.

Lữ: người ở trọ thì giữ mình gọn

Lữ là lửa trên núi. Núi đứng yên, lửa trên núi cháy hết chỗ này lại sang chỗ khác, không ở lâu một chỗ — đó là hình người lữ khách. Tự Quái truyện giải vì sao Lữ đứng sau Phong: "Cùng đại giả tất thất kỳ cư, cố thụ chi dĩ Lữ" — cái lớn đến tột cùng ắt mất chỗ ở, nên tiếp bằng Lữ. Người xưa nhìn việc đi xa không chỉ là đi chơi, mà nhiều khi là mất chỗ cũ mà phải đi.

Lời quẻ khiêm tốn hiếm thấy: "Lữ, tiểu hanh, lữ trinh cát" — thông ở việc nhỏ; người ở trọ giữ chính thì tốt. Không hứa việc lớn. Người mới đến chỗ lạ nên bắt đầu bằng việc nhỏ, chưa nên làm những việc cần nhiều người quen, nhiều sự tin cậy.

Sáu hào của Lữ là sáu cảnh của người ở trọ:

Hào lục nhị là hình mẫu của một chuyến đi suôn sẻ, và nó gồm đúng ba thứ: chỗ ở (tức thứ), tiền mang theo (hoài kỳ tư), người đi cùng đáng tin (đắc đồng bộc). Trình Di giải đại ý: người ở đất khách mà có chỗ yên, có của dùng, có người giúp trung thành thì đủ để giữ mình. Hôm nay vẫn vậy: trước khi đi, lo cho đủ ba thứ ấy.

Hào cửu tam đối lại lục nhị: mất chỗ ở, mất người đi cùng. Chu Hy đọc đại ý: người ở trọ mà quá cứng, quá tự cao thì chỗ trọ cháy, người giúp bỏ đi. Hào sơ lục và thượng cửu là hai thái cực của thái độ: một bên vụn vặt, chi li với người bản xứ, một bên cười cợt, coi thường chỗ mình đến — "trước cười sau khóc". Người đi xa giữ mình ở giữa hai cực ấy.

Hào cửu tứ là hào người đi làm ăn xa nên đọc: có chỗ ở, có tiền, có đồ nghề ("tư phủ", tiền và rìu), mà lòng không vui. Lời hào không phán tốt xấu; nó chỉ ghi nhận một cảm giác rất thật của người xa nhà: đủ đầy mà vẫn chưa phải chỗ của mình.

Hoán: gió thổi trên nước, tan ra rồi tụ lại

Hoán là gió trên nước: gió thổi làm mặt nước tan ra từng gợn, băng tan, mây tan. Hoán là lìa, tan. Nhưng lời quẻ lại là "hanh", thông, kèm một chi tiết đáng chú ý: "vương cách hữu miếu", vua đến nhà miếu. Đại Tượng nói rõ hơn: "Phong hành thủy thượng, Hoán; tiên vương dĩ hưởng vu đế, lập miếu" — gió đi trên nước là Hoán; các vua đời trước nhân đó tế trời, dựng miếu.

Người xưa hiểu điều mà mọi cộng đồng di cư đều biết: lúc người ta tản đi là lúc phải dựng một chỗ giữ gốc. Người Việt đi đâu cũng dựng đình, dựng chùa, lập hội đồng hương; ở xa nửa vòng trái đất vẫn có ngôi chùa để Tết về, có chỗ để giỗ tổ. Đó là "lập miếu" của quẻ Hoán.

Ba hào của Hoán hợp cho người đổi chỗ ở:

• Sơ lục: "Dụng chửng mã tráng, cát" — dùng ngựa khoẻ để cứu, tốt. Lúc mới tan tác, cần phương tiện tốt và đi sớm. Đi xa, đừng tiết kiệm vào chỗ phương tiện, chỗ an toàn.
• Cửu nhị: "Hoán bôn kỳ kỷ, hối vong" — lúc tan tác chạy về chỗ dựa (cái kỷ để tựa), hết ăn năn. Đến nơi mới, việc đầu tiên là tìm một chỗ dựa: người thân, người quen, hội đồng hương.
• Lục tứ: "Hoán kỳ quần, nguyên cát; hoán hữu khâu, phỉ di sở tư" — tan bầy nhóm thì rất tốt; tan rồi tụ thành gò, điều người thường không nghĩ tới. Đây là hào lạ nhất: rời nhóm cũ lại được khen là "nguyên cát". Rời cái nhóm nhỏ quen thuộc để vào một cộng đồng lớn hơn, thì cái tan ấy thành cái tụ. Thành ngữ "phỉ di sở tư" của người Hoa — điều khó ai ngờ — gốc ở chính câu này.

Tiệm: đi từng chặng, mỗi chặng một chỗ đậu

Bài bốn quẻ về tình cảm đã đọc Tiệm ở góc lễ cưới. Ở góc đi xa, sáu hào của Tiệm là sáu chặng dừng chân của một con chim nhạn: bờ nước, tảng đá, đất bằng, cây, gò cao, rồi lên cao hơn nữa. Không chặng nào nhảy qua chặng nào. Đại Tượng: "Sơn thượng hữu mộc, Tiệm" — cây trên núi lớn chậm mà rễ bám đá.

Ba chặng nói thẳng chuyện chỗ dừng:

• Lục nhị: "Hồng tiệm vu bàn, ẩm thực khản khản, cát" — nhạn đến tảng đá lớn, ăn uống vui vầy, tốt. Chặng nghỉ có chỗ chắc chân, có cái ăn, là chặng nên dừng đủ lâu.
• Lục tứ: "Hồng tiệm vu mộc, hoặc đắc kỳ giác, vô cữu" — nhạn vốn không đậu cây vì chân có màng, nhưng có khi tìm được một cành ngang bằng phẳng, không lỗi. Chỗ ở không hợp hẳn với mình, nhưng tìm được một góc vừa vặn thì cũng yên.
• Cửu tam: "Hồng tiệm vu lục, phu chinh bất phục" — nhạn rời nước lên đất bằng, người chồng đi xa không về. Đây là hào nói về đi quá đà, đi mà quên đường về. Với những gia đình có người đi làm xa nhiều năm, hào này là một lời nhắc: giữ liên lạc, giữ hẹn về, đừng để chuyến đi thành sự chia cắt.

Kiển: đi thì khó, quay về thì được

Kiển là nước trên núi: trước mặt là sông, sau lưng là núi. Bài năm quẻ khó đã đọc Đại Tượng "phản thân tu đức" và hào cửu ngũ "đại kiển bằng lai". Với người sắp đi xa, điều đáng đọc ở Kiển là một mô thức lặp lại bốn lần trong lời hào:

Bốn hào cùng một câu đầu: "vãng kiển", cứ đi tới là khó. Và bốn vế sau đều tốt: được khen, về chỗ, có người, được lớn. Thoán truyện gói lại: "Kiển, nạn dã, hiểm tại tiền dã; kiến hiểm nhi năng chỉ, trí hĩ tai" — Kiển là khó, hiểm ở phía trước; thấy hiểm mà dừng được là khôn thay. Kiển không cấm đi; nó khen người biết dừng đúng lúc, quay lại chuẩn bị, rồi đi bằng đường khác.

Hào lục nhị có một câu đáng nhớ cho người đi xa vì gia đình: "Vương thần kiển kiển, phỉ cung chi cố" — bề tôi gặp khó chồng khó, không phải vì việc riêng mình. Người đi làm xa để nuôi nhà là đang ở hào này: khó, mà khó vì người khác.

Bảng tra nhanh: chỗ ở, hành lý, người đi cùng

Hỏi chuyện đi xa: đặt câu hỏi và chuẩn bị thật

• Hỏi về cách đi, không hỏi đi hay không đi cho mọi việc: "Trong ba tháng đầu ở nơi mới, mình nên ưu tiên điều gì?" (xem bài cách đặt câu hỏi khi gieo quẻ).
• Giấy tờ trước, quẻ sau: hợp đồng thuê nhà, hợp đồng lao động, thị thực, bảo hiểm. Đi làm việc ở nước ngoài thì đi qua doanh nghiệp được cấp phép, cảnh giác những lời hứa việc nhẹ lương cao.
• Chuẩn bị đủ ba thứ của hào lục nhị quẻ Lữ: chỗ ở, tiền dự phòng, người liên lạc đáng tin ở nơi đến.
• Gia đình muốn chọn ngày lên đường cho yên lòng thì xem bài xem ngày xuất hành; về nhà mới thì bài xem ngày nhập trạch.

Sách cổ nói gì

Đi trọ đất khách: thông ở việc nhỏ; người ở trọ giữ chính thì tốt. — Chu Dịch, lời quẻ Lữ

Bình: một lời quẻ khiêm tốn, không hứa gì lớn. Người đến chỗ lạ được khuyên bắt đầu nhỏ và giữ mình cho ngay — hai việc ai cũng làm được.

Gió đi trên mặt nước là Hoán; các vua đời trước nhân đó tế trời, dựng miếu. — Chu Dịch, Đại Tượng quẻ Hoán

Kiển là khó, hiểm ở phía trước; thấy hiểm mà dừng được, khôn thay! — Chu Dịch, Thoán truyện quẻ Kiển

Bình: ba câu cho ba lúc của một chuyến đi: lúc đã ở đất khách thì giữ mình gọn, lúc rời chỗ cũ thì giữ gốc, lúc đường khó thì biết dừng.

Đọc cho đúng mức

Lời hào nói về thế giới đi bằng ngựa, ở trọ, có người hầu. Phải chuyển nghĩa sang hôm nay: "đồng bộc" là người đi cùng, người giúp đỡ; "tư phủ" là tiền và đồ nghề. Cách chuyển nghĩa ở bài giải quẻ cho việc của mình.

"Lợi Tây Nam, bất lợi Đông Bắc" của Kiển không phải chỉ đường. Thoán truyện giải Tây Nam là đất bằng (Khôn), Đông Bắc là núi (Cấn); lời quẻ khuyên đi đường bằng, tránh đường hiểm, không bảo bạn đi về hướng nào trên bản đồ.

Quẻ không thay việc tìm hiểu nơi đến. Thông tin thật về chỗ ở, việc làm, luật lệ nơi mới quan trọng hơn mọi quẻ.

Việc nên làm

• Trước khi đi: lo đủ chỗ ở, tiền dự phòng, người liên lạc đáng tin (lục nhị quẻ Lữ).
• Đến nơi mới: bắt đầu bằng việc nhỏ; tìm một chỗ dựa — người quen, hội đồng hương (cửu nhị quẻ Hoán).
• Giữ một "miếu" cho mình: nếp giỗ Tết, liên lạc với nhà, cộng đồng người Việt nơi đến.
• Đi từng chặng, chặng nào yên thì dừng đủ lâu (Tiệm); đường trước mặt khó thì quay lại chuẩn bị, đừng cố (Kiển).
• Giữ hẹn về với gia đình (cửu tam quẻ Tiệm).

☯️Gieo quẻ Kinh Dịch
Gieo ba đồng xu sáu lần, ra quẻ chủ, hào động, quẻ biến — AI giải theo câu hỏi.✨ Dùng thử

Nguồn tham khảo

• Chu Dịch, quẻ Lữ: lời quẻ, sáu lời hào (trích nguyên văn).
• Chu Dịch, quẻ Hoán: lời quẻ, Đại Tượng, hào sơ lục, cửu nhị, lục tứ (trích nguyên văn).
• Chu Dịch, quẻ Tiệm: Đại Tượng, hào lục nhị, cửu tam, lục tứ (trích nguyên văn).
• Chu Dịch, quẻ Kiển: Thoán truyện, hào sơ lục, lục nhị, cửu tam, lục tứ, thượng lục (trích nguyên văn).
• Chu Dịch, Tự Quái truyện ("Cùng đại giả tất thất kỳ cư, cố thụ chi dĩ Lữ") và Tạp Quái truyện.
• Trình Di, Dịch Truyện; Chu Hy, Chu Dịch Bản Nghĩa: lời bàn hào lục nhị, cửu tam quẻ Lữ (dẫn đại ý).
• Hình quẻ và cặp lật ngược đối chiếu bằng công cụ Kinh Dịch của aihuyenhoc.com.