Hỏi chuyện dẫn dắt, làm trưởng nhóm bằng Kinh Dịch: Sư, Tỷ, Đồng Nhân và Khiêm

Bốn quẻ Kinh Dịch nói rõ nhất về người dẫn dắt là Sư (7), Tỷ (8), Khiêm (15) và Đồng Nhân (13). Ba quẻ đầu có chung một hình: một hào dương giữa năm hào âm — một người đứng giữa nhiều người — chỉ khác ở chỗ người ấy đứng ở đâu. Đồng Nhân thì ngược lại: một hào âm mềm giữa năm hào dương cứng. Đọc vị trí ấy là đọc bốn kiểu dẫn dắt.

Một giữa năm: chìa khoá để đọc bốn quẻ

Vương Bật đời Ngụy, người chú Dịch có ảnh hưởng lớn nhất trước đời Tống, nêu một nguyên tắc đọc quẻ trong thiên Minh Thoán (đại ý): cái ít là cái mà cái nhiều coi trọng, cái số ít là chỗ số đông quy về. Một quẻ có năm hào cùng loại và một hào khác loại thì hào lẻ ấy là chủ của quẻ.

Đặt bốn quẻ cạnh nhau (hào đếm từ dưới lên, tính bằng công cụ Kinh Dịch của site):

Sư và Tỷ còn là cặp lật ngược của nhau: lật Sư lên thì hào dương từ vị trí hai lên vị trí năm, thành Tỷ. Cùng một người, ở vị trí tướng thì là Sư, ở vị trí chủ thì là Tỷ. Tạp Quái nói gọn: "Tỷ lạc, Sư ưu" — Tỷ là vui, Sư là lo. Người cầm quân luôn lo; người làm trung tâm được người khác quây quần thì vui.

Sư: dẫn đông người cho đúng

Sư là đất trên nước: nước ngầm trong đất, như quân lính ở trong dân. Đại Tượng: "Địa trung hữu thủy, Sư; quân tử dĩ dung dân súc chúng" — trong đất có nước là Sư; người quân tử nhân đó bao dung dân, nuôi giữ đám đông. Người xưa coi quân đội tốt là quân đội nằm trong dân, như nước nằm trong đất.

Lời quẻ: "Sư, trinh, trượng nhân cát, vô cữu" — quân phải chính, có bậc trượng nhân từng trải cầm đầu thì tốt. Thoán truyện mở rộng thành một câu nổi tiếng: "Sư, chúng dã; trinh, chính dã; năng dĩ chúng chính, khả dĩ vương hĩ" — Sư là đông người; trinh là ngay chính; dẫn được đông người đi theo lẽ chính thì có thể làm vua được. Cái khó của người dẫn dắt không phải là có người theo, mà là dẫn đông người đi đúng.

Sáu hào của Sư là một bài học quản lý khá đầy đủ:

Hào lục tam có hai lối đọc, và lối thứ hai rất đáng cho người làm quản lý. Chu Hy đọc "dư thi" theo nghĩa đen là quân thua chở xác về (đại ý). Trình Di lại đọc chữ "thi" là chủ, "dư" là đông — "dư thi" là nhiều người cùng làm chủ (đại ý); hào lục ngũ "trưởng tử suất sư, đệ tử dư thi" vì thế được ông đọc là: đã giao cho con trưởng cầm quân mà còn để những người khác cùng chỉ huy, thì dù việc chính cũng hỏng. Ở góc dẫn dắt, đây là một trong những lời khuyên rõ nhất của Kinh: một việc, một người chịu trách nhiệm.

Hào thượng lục có một chi tiết tinh: sau khi thắng, mở nước, lập nhà, nhưng "tiểu nhân vật dụng". Các nhà chú giải đọc đại ý: người có công mà không có đức thì thưởng cho của cải, không giao cho quyền. Người làm trưởng nhóm sau một dự án thành công thường gặp đúng câu hỏi này.

Tỷ: làm trung tâm mà không giữ người bằng ép

Tỷ là nước trên đất: nước nằm sát mặt đất, không có kẽ hở. Chữ "tỷ" là gần gũi, liền kề. Thoán truyện: "Tỷ, phụ dã, hạ thuận tòng dã" — Tỷ là giúp đỡ, người dưới thuận theo. Đại Tượng: "Địa thượng hữu thủy, Tỷ; tiên vương dĩ kiến vạn quốc, thân chư hầu" — các vua xưa dựng muôn nước, gần gũi với các chư hầu.

Lời quẻ có một vế mà người sắp nhận vị trí quản lý nên đọc trước: "Nguyên phệ, nguyên vĩnh trinh, vô cữu" — xét lại cho kỹ (Chu Hy đọc là bói lại để tự xét mình, đại ý), xem mình có cái lớn, cái bền, cái chính không; có thì không lỗi. Trước khi để người khác quây quần quanh mình, tự hỏi mình có đủ ba thứ ấy chưa.

Vế sau của lời quẻ: "Bất ninh phương lai, hậu phu hung" — người chưa yên cũng đang đến; kẻ đến sau cùng thì xấu. Khi một nhóm đang hình thành, ai đến muộn quá thì khó hoà vào.

Ba hào đáng đọc:

• Lục nhị: "Tỷ chi tự nội, trinh cát" — gần gũi từ bên trong, tốt. Người theo vì thật lòng, không vì bị gọi.
• Lục tam: "Tỷ chi phỉ nhân" — gần gũi với người không đáng gần. Tiểu Tượng: "bất diệc thương hồ", chẳng cũng đau sao. Chọn sai người thân cận là cái hại sâu nhất của người dẫn dắt.
• Cửu ngũ: "Hiển tỷ, vương dụng tam khu, thất tiền cầm, ấp nhân bất giới, cát" — gần gũi một cách rõ ràng; vua đi săn, vây ba mặt chừa một mặt, con thú chạy về phía trước thì để nó đi; người trong ấp không phải răn đe, tốt. Tiểu Tượng: "xả nghịch thủ thuận", bỏ kẻ ngược, lấy kẻ thuận.

Hào cửu ngũ là hình ảnh đẹp nhất về người làm trung tâm: không vây kín bốn mặt. Ai muốn ở thì ở, ai muốn đi thì để đi. Người trưởng nhóm giữ người bằng ràng buộc, bằng doạ dẫm thì đang vây bốn mặt; người theo lời hào thì để ngỏ một mặt, và chính vì thế người ở lại là người thật lòng.

Hào cuối, thượng lục: "Tỷ chi vô thủ, hung" — gần gũi mà không có đầu. Một nhóm thân thiết mà không ai đứng ra dẫn thì cũng hỏng.

Đồng Nhân: người mềm làm chỗ nối

Đồng Nhân là trời trên lửa: lửa bốc lên, trời ở trên, cùng một hướng. Lời quẻ: "Đồng nhân vu dã, hanh; lợi thiệp đại xuyên, lợi quân tử trinh" — cùng người ở chốn đồng nội thì thông; lợi vượt sông lớn. "Đồng nội" là chỗ rộng, ngoài làng, không phải trong nhà, trong họ.

Đồng Nhân có năm hào dương, một hào âm là lục nhị ở giữa quẻ dưới, ứng với cửu ngũ ở giữa quẻ trên. Thoán truyện: "nhu đắc vị đắc trung nhi ứng hồ Càn, viết Đồng Nhân" — cái mềm được vị, được giữa mà ứng với Càn, gọi là Đồng Nhân. Trong một nhóm toàn người mạnh, người mềm mỏng ở đúng chỗ là người nối mọi người lại.

Hai hào cho người lập nhóm:

• Sơ cửu: "Đồng nhân vu môn, vô cữu" — cùng người ở ngoài cửa, không lỗi. Ra khỏi nhà mình mà tìm người.
• Lục nhị: "Đồng nhân vu tông, lận" — cùng người trong họ, đáng tiếc. Chính hào chủ của quẻ lại bị chê, vì nó chỉ gắn với người cùng họ, cùng phe. Một nhóm chỉ toàn người cùng quê, cùng trường, cùng phe là đi ngược nghĩa của Đồng Nhân.

Đại Tượng giải vì sao: "Thiên dữ hỏa, Đồng Nhân; quân tử dĩ loại tộc biện vật" — trời với lửa là Đồng Nhân; người quân tử nhân đó xếp theo loại, phân biệt sự vật. Muốn "đồng" được với người khác, phải nhìn rõ chỗ khác nhau trước; cùng nhau không phải là giống nhau.

Hào cửu ngũ là hào được Hệ Từ thượng bình bằng câu nổi tiếng nhất về làm việc chung: "Đồng nhân, tiên hào đào nhi hậu tiếu" — trước gào khóc, sau cười. Hệ Từ: "Nhị nhân đồng tâm, kỳ lợi đoạn kim; đồng tâm chi ngôn, kỳ xú như lan" — hai người cùng lòng thì sắc chặt được kim loại; lời nói cùng lòng thì thơm như hoa lan. Thoán truyện kết: "Duy quân tử vi năng thông thiên hạ chi chí" — chỉ người quân tử mới làm thông được chí của thiên hạ.

Khiêm: người mạnh nhất chọn đứng dưới

Bài những quẻ tốt nhất đã đọc đủ sáu hào Khiêm. Ở góc dẫn dắt, chỉ cần nhìn lại vị trí: cửu tam là hào dương duy nhất — người có thực lực duy nhất — mà đứng ở trên cùng quẻ dưới, nằm dưới ba hào âm của quẻ trên. Lời hào: "Lao khiêm quân tử, hữu chung, cát" — có công mà khiêm, có kết cuộc, tốt.

Hệ Từ thượng bình hào này: "Lao nhi bất phạt, hữu công nhi bất đức, hậu chi chí dã" — có công mà không khoe, có công lao mà không coi là ơn của mình, đó là cái hậu đến cùng cực. Đặt cạnh Sư: cửu nhị của Sư dẫn từ giữa đội và được "ba lần ban mệnh"; cửu tam của Khiêm thì nhận việc nặng mà không nhận công. Hai cách đứng, cùng được Kinh khen.

Và Khiêm không phải nhu nhược: hào lục ngũ "lợi dụng xâm phạt", thượng lục "lợi dụng hành sư" — người khiêm đến lúc cần vẫn dùng đến sức mạnh, và chính vì đã khiêm nên có người theo.

Hỏi chuyện nhận vị trí quản lý: một ví dụ đọc

Giả sử bạn được đề nghị làm trưởng nhóm và gieo được quẻ Sư. Đọc theo cách của bài này:

1. Xem mình đứng ở đâu. Sư là người được giao, không phải người làm chủ. Câu hỏi đầu tiên: người trên có thật sự tin và giao quyền ("vương tam tích mệnh") không?
2. Đọc hào sơ: đã có nguyên tắc làm việc chưa? Chưa thì việc đầu tiên là đặt nó.
3. Đọc hào lục tam, lục ngũ: việc của nhóm có đang bị nhiều người cùng chỉ huy không? Nếu có, nói rõ điều đó trước khi nhận.
4. Đọc hào lục tứ: có việc nào nên lui lại một bước chứ không nên lao tới?

Gieo được Tỷ thì câu hỏi đổi khác: mình đã đủ "nguyên, vĩnh, trinh" chưa, và mình có đang vây kín bốn mặt không. Gieo được Đồng Nhân: nhóm mình có đang chỉ toàn người "trong họ"? Cách đặt câu hỏi để quẻ trả lời được, xem bài cách đặt câu hỏi khi gieo quẻ; thêm ví dụ về công việc ở bài gieo quẻ hỏi công việc.

Sách cổ nói gì

Sư là đông người; trinh là ngay chính; dẫn được đông người đi theo lẽ chính thì có thể làm vua. — Chu Dịch, Thoán truyện quẻ Sư

Bình: chữ quan trọng là "dĩ chúng chính" — dẫn đông người cho đúng. Người xưa không khen người có nhiều người theo; họ khen người làm cho số đông đi đúng đường.

Hai người cùng lòng, sắc bén chặt đứt kim loại; lời nói cùng lòng, thơm như hoa lan. — Chu Dịch, Hệ Từ thượng

Có công mà không khoe, có công lao mà không cho là ơn mình, ấy là cái hậu đến tột cùng. — Chu Dịch, Hệ Từ thượng, lời bàn hào cửu tam quẻ Khiêm

Vương Bật, Chu Dịch Lược Lệ, thiên Minh Thoán, đại ý: cái ít là cái được cái nhiều coi trọng; cái số ít là chỗ số đông quy về.

Đọc cho đúng mức

Lời hào nói về quân đội, vua chúa, chư hầu. Chuyển sang nhóm làm việc hôm nay cần có lý: "vương" là người trên giao việc, "sư" là đội nhóm, "tiểu nhân" là người có năng lực mà thiếu đức. Đừng đọc từng chữ.

Hai lối đọc "dư thi" đều có chỗ đứng. Bài nghiêng về cách đọc của Trình Di vì hợp với câu hỏi dẫn dắt; cách đọc của Chu Hy (quân thua) cũng đã được nhiều người theo.

Nguyên tắc "một giữa năm" là cách đọc của phái nghĩa lý, không phải luật duy nhất. Phái tượng số đọc quẻ theo hào biến, quẻ hỗ, ngũ hành, có thể ra lời khác.

Quẻ không quyết thay bạn có nhận chức hay không. Năng lực, sức khoẻ, hoàn cảnh gia đình, điều kiện công việc là những thứ phải cân thật.

Việc nên làm

• Nhận nhóm mới: đặt vài nguyên tắc làm việc ngay tuần đầu (sơ lục quẻ Sư).
• Mỗi việc giao cho một người chịu trách nhiệm; nói rõ nếu đang có hai người cùng chỉ huy (lục tam, lục ngũ quẻ Sư).
• Trước khi để người khác dựa vào mình: tự xét mình có cái lớn, cái bền, cái chính chưa (lời quẻ Tỷ).
• Giữ người bằng sự rõ ràng, không bằng ràng buộc; để ngỏ một mặt (cửu ngũ quẻ Tỷ).
• Tìm người ngoài "họ" mình; nhìn rõ chỗ khác nhau trước khi đòi cùng nhau (Đồng Nhân).
• Có công thì để người khác nói (cửu tam quẻ Khiêm).

☯️Gieo quẻ Kinh Dịch
Gieo ba đồng xu sáu lần, ra quẻ chủ, hào động, quẻ biến — AI giải theo câu hỏi.✨ Dùng thử

Nguồn tham khảo

• Chu Dịch, quẻ Sư: lời quẻ, sáu lời hào, Thoán truyện, Đại Tượng (trích nguyên văn).
• Chu Dịch, quẻ Tỷ: lời quẻ, Thoán truyện, Đại Tượng, hào lục nhị, lục tam, cửu ngũ, thượng lục, Tiểu Tượng hào lục tam và cửu ngũ (trích nguyên văn).
• Chu Dịch, quẻ Đồng Nhân: lời quẻ, Thoán truyện, Đại Tượng, hào sơ cửu, lục nhị, cửu ngũ (trích nguyên văn).
• Chu Dịch, quẻ Khiêm: hào cửu tam, lục ngũ, thượng lục (trích nguyên văn).
• Chu Dịch, Tạp Quái truyện ("Tỷ lạc, Sư ưu") và Hệ Từ thượng (lời bàn hào cửu ngũ quẻ Đồng Nhân, cửu tam quẻ Khiêm).
• Vương Bật, Chu Dịch Lược Lệ, thiên Minh Thoán (dẫn đại ý).
• Trình Di, Dịch Truyện; Chu Hy, Chu Dịch Bản Nghĩa: hai lối đọc "dư thi" hào lục tam, lục ngũ quẻ Sư (dẫn đại ý).
• Hình quẻ, vị trí hào và cặp lật ngược đối chiếu bằng công cụ Kinh Dịch của aihuyenhoc.com.