Hỏi chuyện học hành, thi cử bằng Kinh Dịch: Mông, Lâm, Quan và Đỉnh

Kinh Dịch có bốn quẻ nói rõ nhất về chuyện học: Mông (4) là người học phải tự đi tìm thầy, Lâm (19) và Quan (20) là một cặp — một bên đến dạy, một bên nhìn mà học — còn Đỉnh (50) là cái vạc nấu chín cái đã học thành của dùng được. Hỏi chuyện thi cử, đọc bốn quẻ này để biết nên học thế nào, không phải để biết đỗ hay trượt.

Bốn quẻ, bốn chặng của việc học

Thứ tự này không có trong Kinh; đó là cách bài sắp để đọc. Nhưng hai quẻ giữa thì Kinh đã ghép sẵn: Lâm và Quan là cặp lật ngược của nhau trong thứ tự Văn Vương, và Tạp Quái truyện nói gọn nghĩa của cặp ấy: "Lâm Quan chi nghĩa, hoặc dữ hoặc cầu", nghĩa của Lâm và Quan, một bên cho, một bên tìm. Việc học luôn có hai đầu như vậy.

Mông: hào nào dành cho người học

Bài bốn quẻ khởi sự đã đọc Mông ở góc người mới vào nghề, với câu "phỉ ngã cầu đồng mông, đồng mông cầu ngã" và hai hào lục tứ, thượng cửu. Ở góc học hành, cần đọc thêm ba chỗ khác.

Hào cửu nhị là người thầy. Mông có hai hào dương: cửu nhị ở giữa quẻ dưới, thượng cửu ở trên cùng. Bốn hào âm còn lại là người học, và hào nào gần hai hào dương thì học được. Lời cửu nhị: "Bao mông cát", bao dung cái non dại thì tốt. Người thầy được khen ở đây không phải người giỏi nhất, mà người chịu được sự chậm, sự vụng của học trò.

Hào lục ngũ là người học được khen. "Đồng mông, cát", trẻ non dại mà tốt. Lục ngũ ở ngôi cao, lại là hào âm, ứng với cửu nhị ở dưới: người ở chỗ cao mà vẫn chịu làm trò, hỏi người dưới mình. Tiểu Tượng giải: "thuận dĩ tốn dã", thuận và khiêm. Người học tốt nhất trong quẻ không phải người còn nhỏ tuổi, mà người không ngại mang dáng học trò dù đã ở vị trí cao.

Hào sơ lục nói về kỷ luật — và giới hạn của nó. "Phát mông, lợi dụng hình nhân, dụng thoát chất cốc, dĩ vãng lận": mở mang cái non dại, lợi dùng phép răn; để tháo gông cùm; cứ thế mãi thì đáng tiếc. Trình Di, Chu Hy đều đọc câu này theo hai vế (đại ý): lúc đầu cần phép tắc để người học biết sợ mà giữ mình; nhưng phép tắc là để tháo cái gông của sự mông muội, nếu cứ dùng phạt mãi thì thành lỗi. Với cha mẹ có con đi học, đây là một lời rất trúng: nề nếp ban đầu cần, ép mãi thì hỏng.

Còn lời quẻ "sơ phệ cốc, tái tam độc" — hỏi lần đầu thì bảo, hỏi lại hai ba lần là nhờn — có một nghĩa thẳng cho người hay gieo quẻ hỏi thi: hỏi một lần. Gieo đi gieo lại đến khi ra quẻ mình thích là đúng cái "độc" mà chính quẻ Mông chê (xem bài gieo lại quẻ).

Lâm: người dạy đến gần bằng cách nào

Lâm là đất trên đầm: đất ở bờ, nhìn xuống mặt nước, gần sát mà vẫn ở trên. Chữ "lâm" là đến gần, đến tận nơi mà trông coi. Đại Tượng: "Trạch thượng hữu địa, Lâm; quân tử dĩ giáo tư vô cùng, dung bảo dân vô cương" — trên đầm có đất là Lâm; người quân tử nhân đó lo dạy dỗ không bao giờ hết, bao dung che chở người không có giới hạn. Trong cả sáu mươi tư câu Đại Tượng, chữ "giáo" (dạy), theo chúng tôi đếm, chỉ xuất hiện ba lần: ở Lâm ("giáo tư vô cùng"), ở Quan ("tỉnh phương quan dân thiết giáo", xem xét các phương, nhìn dân mà đặt việc dạy) và ở Khảm ("tập giáo sự", tập cho quen việc dạy). Hai trong ba lần nằm ở đúng cặp quẻ này.

Sáu hào của Lâm là sáu cách người trên đến với người dưới — đọc như sáu kiểu thầy:

Hào đáng đọc kỹ nhất là lục tam: "Cam lâm", đến với người dưới bằng sự ngọt ngào, chiều theo. Lời hào nói thẳng: không lợi gì. Người thầy chỉ khen, cho điểm dễ để được lòng học trò, cha mẹ chỉ chiều để con vui — đều là "cam lâm". Nhưng lời hào không dừng ở chê: "ký ưu chi, vô cữu", đã biết lo mà sửa thì không lỗi.

Lời quẻ Lâm còn một câu lạ: "chí vu bát nguyệt hữu hung", đến tháng tám thì có điều xấu. Các nhà chú giải đọc đây là lời nhắc thịnh suy: Lâm là quẻ dương khí đang lên, nhưng đi hết vòng thì đến lúc xuống. Với người học, đó là lời dặn đúng mùa thi: đang lên tay thì đừng chủ quan.

Quan: bốn tầng của sự nhìn

Quan là gió trên đất: gió đi khắp mặt đất, chạm vào mọi thứ. Chữ "quan" vừa là nhìn, vừa là được nhìn, tức làm gương. Lời quẻ tả một cảnh lễ: "quán nhi bất tiến, hữu phu ngung nhược", rửa tay xong mà chưa dâng lễ, lòng thành nghiêm trang — người đứng trên chỉ cần giữ được sự nghiêm trang ấy, kẻ dưới nhìn vào tự học theo.

Sáu hào của Quan là một bậc thang của cách nhìn, rất hợp để người học tự hỏi mình đang đứng ở bậc nào:

• Sơ lục: "Đồng quan" — nhìn như trẻ con, thấy cái bề ngoài. Với kẻ tầm thường thì không lỗi; với người quân tử thì đáng tiếc. Học thuộc mà không hiểu là đồng quan.
• Lục nhị: "Khuy quan" — nhìn trộm qua khe cửa, thấy một góc. Học qua tóm tắt, qua mẹo, qua đề mẫu, thấy được một mảnh.
• Lục tam: "Quan ngã sinh, tiến thoái" — nhìn đời mình mà định tiến hay lui. Đây là bước ngoặt: lần đầu tiên người học quay mắt về chính mình — mình mạnh môn gì, yếu môn gì, hợp ngành gì.
• Lục tứ: "Quan quốc chi quang, lợi dụng tân vu vương" — nhìn cái sáng của một nước, lợi làm khách của vua. Người học đã đủ để ra ngoài, nhìn cái hay của nơi khác.
• Cửu ngũ và thượng cửu: "Quan ngã sinh", "Quan kỳ sinh" — nhìn đời mình, nhìn đời người; cả hai đều "quân tử vô cữu". Ở trên cao rồi vẫn phải tự soi.

Một chi tiết thú vị: chữ "quan quang" mà tiếng Nhật dùng để gọi du lịch rút ra từ đúng câu hào lục tứ "quan quốc chi quang" này. Đi xa để học cái hay của nơi khác là một nghĩa của việc học có từ thời soạn Kinh.

Đỉnh: nấu chín cái đã học

Đỉnh là lửa trên gỗ: củi cháy dưới cái vạc. Thoán truyện: "Đỉnh, tượng dã; dĩ mộc tốn hỏa, phanh nhẫm dã" — Đỉnh là hình cái vạc; lấy gỗ đưa vào lửa, là việc nấu nướng. Vạc dùng để nấu đồ cúng và nuôi người hiền. Tạp Quái nói "Đỉnh thủ tân dã", Đỉnh là lấy cái mới. Với việc học, Đỉnh là chặng biến cái đã học thành tài dùng được.

Ba hào của Đỉnh nói thẳng chuyện thi cử, chuyện được dùng hay không:

Hào cửu tam là một trong những hào an ủi nhất Kinh Dịch. Trong vạc có món ngon — mỡ chim trĩ — nhưng tai vạc hỏng nên không ai khiêng ra bàn được. Trình Di, Chu Hy đều giải đại ý: tài có mà chưa gặp người dùng, chỉ cần giữ mình cho đúng thì đến lúc "âm dương hoà mà mưa xuống", nỗi ăn năn sẽ vơi, cuối cùng tốt. Người vừa thi trượt mà biết mình có học thật, đọc hào này là đủ.

Hào cửu tứ thì được Hệ Từ hạ bình một câu nổi tiếng: "Đức bạc nhi vị tôn, trí tiểu nhi mưu đại, lực tiểu nhi nhậm trọng, tiên bất cập hĩ" — đức mỏng mà ngôi cao, trí nhỏ mà mưu lớn, sức nhỏ mà gánh nặng, ít khi không vấp. Đặt vào chuyện chọn trường, chọn ngành: chọn theo sức mình và theo cái mình thật thích, đừng chọn theo cái tên to.

Hỏi về thi cử: đặt câu hỏi thế nào

Kinh Dịch không có quẻ "đỗ", quẻ "trượt". Muốn dùng quẻ cho chuyện học, cách đặt câu hỏi quyết định gần hết giá trị của câu trả lời (xem bài cách đặt câu hỏi khi gieo quẻ):

• Không hỏi: "Con tôi có đỗ không?" — quẻ nào cũng đọc ra được hai chiều, và câu trả lời chẳng giúp gì cho việc ôn.
• Nên hỏi: "Trong ba tháng tới, mình nên học môn yếu theo cách nào?", "Nên chọn ngành A hay dành thêm một năm tìm hiểu?" — câu hỏi về cách làm, có thời hạn.
• Gặp Mông: tìm người dạy, hỏi một lần cho nghiêm. Gặp Lâm: nếu là người dạy, xem mình có đang "cam lâm" không. Gặp Quan: tự xét mình đang nhìn ở bậc nào. Gặp Đỉnh: xem mình đang ở hào nào — có thực chất chưa, đang chờ được dùng, hay đang gánh quá sức.

Sách cổ nói gì

Dùng lúc non dại mà nuôi cái chính, đó là công của bậc thánh. — Chu Dịch, Thoán truyện quẻ Mông

Bình: câu này đặt việc dạy trẻ ngang với việc lớn nhất của bậc thánh. Người xưa coi việc học đầu đời là chỗ quyết định, vì cái nuôi từ lúc non là cái đi theo cả đời.

Trên đầm có đất là Lâm; người quân tử nhân đó lo dạy dỗ không cùng, bao dung che chở người không giới hạn. — Chu Dịch, Đại Tượng quẻ Lâm

Đức mỏng mà ngôi cao, trí nhỏ mà mưu lớn, sức nhỏ mà gánh nặng, ít ai không vấp. — Chu Dịch, Hệ Từ hạ, lời bàn hào cửu tứ quẻ Đỉnh

Bình: hai câu đặt cạnh nhau cho thấy hai đầu của việc học trong Dịch: người dạy thì không bao giờ được thôi lo, người học thì không bao giờ được nhận việc vượt sức mình.

Đọc cho đúng mức

Quẻ không thay việc ôn thi. Không quẻ nào làm người không học thành đỗ, cũng không quẻ nào làm người học chăm thành trượt. Giá trị của bốn quẻ là ở lời khuyên về cách học, cách dạy, và những lời ấy đúng với ai cũng được.

Lời hào gắn với hoàn cảnh xưa. "Lợi dụng hình nhân" ở Mông, "lợi dụng tân vu vương" ở Quan nói về hình phạt, về chầu vua — phải chuyển nghĩa sang hôm nay một cách có lý, không đọc từng chữ. Cách chuyển nghĩa xem bài giải quẻ cho việc của mình.

Đừng dùng quẻ để quyết thay con. Cha mẹ gieo quẻ chọn ngành cho con là đặt câu hỏi sai người: người phải "quan ngã sinh", nhìn đời mình, là chính đứa trẻ.

Áp lực thi cử có lúc cần người ngoài. Khi học sinh mất ngủ kéo dài, chán ăn, buồn bã, lo âu nặng trước kỳ thi, cần nói chuyện với thầy cô, chuyên viên tâm lý học đường hoặc bác sĩ, không trông vào quẻ.

Việc nên làm

• Người học: tìm một người thầy chịu được sự chậm của mình (cửu nhị quẻ Mông), và hỏi một lần cho nghiêm.
• Người dạy, cha mẹ: tự kiểm có đang "cam lâm" — chỉ chiều, chỉ khen — hay đang "tri lâm", đến với con bằng hiểu biết.
• Trước khi chọn ngành, chọn trường: làm bước "quan ngã sinh" — viết ra mình mạnh gì, yếu gì, thích gì — rồi mới nhìn ra ngoài.
• Thi trượt mà biết mình có học thật: đọc hào cửu tam quẻ Đỉnh, giữ nhịp học, chờ lần sau.
• Đừng chọn cái vượt sức chỉ vì cái tên to (cửu tứ quẻ Đỉnh).

☯️Gieo quẻ Kinh Dịch
Gieo ba đồng xu sáu lần, ra quẻ chủ, hào động, quẻ biến — AI giải theo câu hỏi.✨ Dùng thử

Nguồn tham khảo

• Chu Dịch, quẻ Mông: lời quẻ, hào sơ lục, cửu nhị, lục ngũ, Thoán truyện, Tiểu Tượng hào lục ngũ (trích nguyên văn).
• Chu Dịch, quẻ Lâm: lời quẻ, sáu lời hào, Đại Tượng (trích nguyên văn).
• Chu Dịch, quẻ Quan: lời quẻ, sáu lời hào (trích nguyên văn).
• Chu Dịch, quẻ Đỉnh: Thoán truyện, hào cửu nhị, cửu tam, cửu tứ (trích nguyên văn).
• Chu Dịch, Tạp Quái truyện ("Lâm Quan chi nghĩa, hoặc dữ hoặc cầu"; "Đỉnh thủ tân dã") và Hệ Từ hạ (lời bàn hào cửu tứ quẻ Đỉnh).
• Trình Di, Dịch Truyện; Chu Hy, Chu Dịch Bản Nghĩa: lời bàn hào sơ lục quẻ Mông, cửu tam quẻ Đỉnh (dẫn đại ý).