Tranh chữ thư pháp: chữ Nhẫn, Phúc, Tâm, Đức — đọc đúng nghĩa gốc, soát lỗi nét và chọn chỗ treo

Tranh chữ thư pháp hợp treo ở phòng khách, phòng làm việc hoặc góc đọc sách, ngang tầm mắt, nơi đủ sáng để đọc được chữ. Chọn chữ theo điều mình muốn tự nhắc: Nhẫn để giữ bình tĩnh, Phúc là lời chúc cả nhà, Tâm và Đức là lời răn mình. Trước khi treo, soát nét chữ — tranh in sẵn sai nét không hiếm. Treo chữ Phúc ngược là lối chơi chữ của người Hoa, không phải phép phong thủy.

Bốn chữ hay treo: nghĩa gốc nằm ngay trong nét chữ

Người mua tranh chữ thường được giải nghĩa bằng vài câu chung chung. Nhưng chữ Hán là chữ ghép, và nghĩa gốc nằm ngay trong cách ghép. Thuyết Văn Giải Tự của Hứa Thận đời Hán — bộ tự điển giải cấu tạo chữ cổ nhất còn lại — là nơi người học chữ vẫn tra (dẫn đại ý).

Chữ Nhẫn đáng chú ý nhất: nét chấm nhỏ bên trái chữ 刃 chính là chỗ phân biệt "lưỡi dao" với "con dao" 刀. Về văn tự học, Thuyết Văn xếp chữ Nhẫn vào loại hình thanh — phần trên chủ yếu chỉ cách đọc. Nhưng lối giải "lưỡi dao kề tim" đã sống mấy trăm năm trong nhà nho, và chính nó làm nên sức nặng của bức tranh: nhẫn là biết mình đang bị cắt mà vẫn giữ được tay. Treo chữ Nhẫn vì thế hợp với chỗ người ta hay phải ra quyết định khi nóng giận: bàn làm việc, phòng họp nhỏ, góc tiếp khách làm ăn.

Chữ Phúc thì khác: nó không phải lời răn mà là lời chúc. Thiên Hồng Phạm của Thượng Thư kể đủ năm phúc: thọ, giàu, yên ổn, ưa đức, sống trọn tuổi trời (dẫn ở mục dưới). Năm điều ấy là của cả nhà, nên chữ Phúc thường treo ở chỗ chung: phòng khách, lối vào, nơi cả nhà đi qua mỗi ngày. Bài Hồng Phạm Cửu Trù kể kỹ hơn thiên sách này.

Soát lỗi nét trước khi treo: những chỗ máy in hay sai

Tranh chữ bán đại trà phần lớn là tranh in, chữ dựng từ phông máy tính rồi phóng to, hoặc ghép nét từ ảnh chụp tranh người khác. Có mấy lỗi gặp lại nhiều lần — người không đọc chữ Hán rất khó tự thấy:

• Chữ Phúc sai bộ. Bộ Thị 礻 (liên quan việc thờ) và bộ Y 衤 (áo) chỉ khác nhau một nét: bộ Y có thêm một nét chấm nhỏ ở chân bên phải. Viết bằng bộ Y là thành chữ khác, nghĩa liên quan đến áo quần.
• Chữ Nhẫn mất chấm. Thiếu nét chấm của chữ 刃, phần trên còn lại là chữ Đao 刀 — mất đúng cái ý "lưỡi dao kề tim".
• Chữ Đức thiếu nét ngang. Giữa phần trên và chữ Tâm của chữ Đức có một nét ngang ngắn. Bỏ nét này là lỗi viết rất phổ biến, kể cả trong tranh người viết tay vội.
• Chữ bị lật như soi gương. Khi tranh in từ tệp ảnh bị lật, mọi chữ đều ngược trái – phải. Chữ Tâm lật vẫn na ná, nên lỗi này hay lọt.
• Con dấu giả. Tranh in thường kèm một hai ô dấu đỏ in sẵn, khắc chữ triện lấy từ đâu đó — có khi là tên một người không liên quan. Nếu không biết dấu đọc là gì, chọn tranh không dấu còn hơn.

Cách soát nhanh: chụp ảnh chữ, dùng chức năng tra chữ Hán viết tay trên điện thoại (vẽ lại từng nét) để xem máy nhận ra chữ gì. Hoặc nhờ người đọc được chữ Hán xem trước khi đóng khung. Một bức tranh chữ treo nhiều năm, bị khách đọc chữ nhìn ra lỗi thì phiền hơn bỏ thêm chút công soát.

Tranh chữ Quốc ngữ viết theo lối thư pháp — loại phổ biến ở các phố ông đồ dịp Tết ngày nay — thì không có lỗi nét kiểu trên, nhưng có lỗi dấu: dấu hỏi, dấu ngã đặt lệch chữ, đọc thành chữ khác. Soát như soát một dòng chữ bình thường.

Chữ Phúc treo ngược: một lối chơi chữ, không phải phép

Ở nhà người Hoa, dịp Tết hay thấy chữ Phúc dán ngược đầu. Gốc của tục này là chơi chữ đồng âm trong tiếng Quan Thoại: "phúc đảo liễu" (phúc bị ngược rồi) đọc gần như "phúc đáo liễu" (phúc đến rồi) — hai chữ đảo 倒 và đáo 到 cùng đọc là "dào". Người ta dán ngược để ai đi qua buột miệng "ngược rồi" là thành câu chúc.

Mấy điều nên biết trước khi làm theo:

• Trong tiếng Việt, "đảo" và "đáo" không đồng âm. Lối chơi chữ không chuyển sang tiếng Việt được, nên ở nhà người Việt, chữ Phúc ngược thường làm khách tưởng treo nhầm.
• Có những câu chuyện gắn tục này với Chu Nguyên Chương hay với một phủ quan đời Thanh — đó là truyện kể, không có sử liệu chắc.
• Ngay trong tục người Hoa cũng có nơi giữ lệ: cửa chính dán chữ Phúc thuận, cho trang trọng; chữ ngược để ở cửa tủ, thùng gạo, chỗ đổ rác — nơi "đổ" hay "lấy ra" thứ gì đó, ý là phúc không đổ đi. Đó là lệ địa phương, không có trong sách phong thủy nào.

Nếu gia đình thích, dán chữ Phúc ngược ở một chỗ nhỏ cho vui dịp Tết là đủ; tranh chữ đóng khung treo quanh năm thì nên để thuận. Bài trang trí nhà ngày Tết bàn chuyện câu đối, chữ dán Tết.

Chọn chữ theo phòng, không theo "mệnh"

Nhiều nơi bán tranh gợi ý chọn chữ theo mệnh: người mệnh này hợp chữ kia. Cổ thư không có phép ấy — chữ là lời, không có hành. Cách chọn có lý hơn là theo việc diễn ra trong phòng và theo người sẽ đọc chữ mỗi ngày:

Gian thờ có lệ riêng (hoành phi ở trên, câu đối hai bên, vế trên bên phải người đứng nhìn); bài cách bày bàn thờ gia tiên bàn kỹ. Còn bàn làm việc treo chữ gì, đặt quay hướng nào, xem thêm bài góc làm việc tại nhà.

Treo cao bao nhiêu, đọc chiều nào

Tranh chữ có một khác biệt với tranh vẽ: nó phải đọc được. Mấy thông lệ của người làm khung và trưng bày:

• Tranh một chữ, khổ vuông hoặc dọc: tâm tranh cao khoảng 1,45 – 1,55 m từ sàn, như tranh vẽ.
• Hoành phi, tranh ngang nhiều chữ: đặt cao hơn, mép dưới khoảng 1,7 – 2 m trong phòng trần 3 m trở lên, vì người xem thường đứng xa. Chữ Hán trên hoành phi cổ đọc từ phải sang trái.
• Tranh dọc nhiều chữ đọc từ trên xuống, cột bên phải đọc trước.
• Câu đối treo đôi: vế trên ở bên phải người đứng nhìn, vế dưới bên trái. Mẹo nhận vế trên: chữ cuối vế trên thường mang thanh trắc, chữ cuối vế dưới mang thanh bằng.
• Ánh sáng: chữ mực đen trên giấy dó, giấy xuyến cần ánh sáng xiên nhẹ; đèn rọi thẳng từ trên làm mặt kính khung lóa, không đọc được chữ. Kính chống lóa hoặc không dùng kính là lựa chọn của dân chơi thư pháp.
• Ẩm: nhà phố Việt Nam nồm ẩm, giấy dó bồi kém dễ ố vàng, nổi đốm nâu. Treo trên tường không bị thấm, không treo phòng tắm, tránh vách sát bếp.

Sách cổ dùng những chữ này thế nào

Bốn chữ ấy đi vào nhà người Việt từ sách vở Nho học, và mỗi chữ có một câu gốc hay được dẫn:

Năm phúc: một là sống lâu, hai là giàu đủ, ba là yên ổn khỏe mạnh, bốn là ưa điều đức, năm là sống trọn tuổi trời. — Thượng Thư, thiên Hồng Phạm

Việc nhỏ không nhịn được thì hỏng việc lớn. — Luận Ngữ, thiên Vệ Linh Công

Cựu Đường Thư chép chuyện Trương Công Nghệ, nhà chín đời ở chung không chia; vua Đường Cao Tông hỏi cách giữ nhà, ông viết hơn trăm chữ Nhẫn dâng lên (dẫn đại ý). Từ đó tranh "bách nhẫn" — trăm chữ Nhẫn — thành một đề tài thư pháp.

Ở Việt Nam, tục xin chữ đầu năm gắn với hình ảnh ông đồ ngồi phố, mà bài thơ "Ông đồ" của Vũ Đình Liên (1936) đã ghi lại lúc tục ấy đang tàn. Tục xin chữ sống lại vài chục năm gần đây ở Văn Miếu và các phố ông đồ — có điều ngày nay nhiều người xin chữ Quốc ngữ hơn chữ Hán.

Điều đáng nói: cả bốn câu chuyện trên đều là chuyện chữ nghĩa và đạo lý, không có câu nào nói treo chữ ở phương nào thì sinh ra điều gì. Tranh chữ là lời răn, lời chúc treo lên tường — giá trị của nó nằm ở người đọc chữ mỗi ngày.

Đọc cho đúng mức

• Câu Hồng Phạm và câu Luận Ngữ dẫn nguyên văn theo bản lưu hành; chuyện Trương Công Nghệ trong Cựu Đường Thư và cách giải cấu tạo chữ theo Thuyết Văn Giải Tự dẫn đại ý. Cấu tạo chữ Đức, chữ Phúc còn những cách giải khác của các nhà văn tự học; bảng trên theo cách phổ biến.
• Không có cổ thư phong thủy nào bàn chữ thư pháp hợp mệnh nào, treo phương nào. Các bảng "chữ theo mệnh" là lời người bán.
• Tục chữ Phúc ngược là lối chơi chữ của tiếng Quan Thoại; câu chuyện gốc gắn với nhân vật lịch sử là truyện kể.
• Số đo treo là thông lệ trưng bày, không phải quy chuẩn.
• Không có bằng chứng nào cho thấy treo chữ Phúc hay chữ Nhẫn làm thay đổi tiền bạc hay sức khỏe; chữ có ích ở chỗ nhắc người đọc.

Việc nên làm

• Chọn chữ theo việc của phòng và người đọc chữ mỗi ngày, không theo bảng mệnh.
• Soát nét: bộ Thị của chữ Phúc, nét chấm của chữ Nhẫn, nét ngang của chữ Đức, chữ có bị lật không.
• Ưu tiên chữ viết tay của người viết có tên tuổi rõ, hoặc tranh in không kèm dấu lạ.
• Treo ngang tầm mắt với tranh một chữ; hoành phi treo cao, đọc từ phải sang trái.
• Chữ Phúc trong khung treo thuận; muốn chơi chữ "phúc đáo" thì dán nhỏ dịp Tết.
• Chọn tường khô, ánh sáng xiên, kính chống lóa để chữ đọc được và giấy bền.

Nếu muốn một vật nhỏ trên bàn làm việc đi cùng chữ Nhẫn, chữ Cần — một lời nhắc giữ nếp học và làm — người ta hay chọn đồ gỗ, đồ hành Mộc mộc mạc hợp với giấy mực:

Nguồn tham khảo

• Thượng Thư — thiên Hồng Phạm, đoạn Ngũ phúc (dẫn nguyên văn).
• Luận Ngữ — thiên Vệ Linh Công, câu "tiểu bất nhẫn tắc loạn đại mưu" (dẫn nguyên văn).
• Cựu Đường Thư — Hiếu Hữu truyện, chuyện Trương Công Nghệ (dẫn đại ý).
• Hứa Thận — Thuyết Văn Giải Tự, cấu tạo các chữ Phúc, Tâm, Nhẫn, Đức (dẫn đại ý; có cách giải khác của văn tự học hiện đại).
• Vũ Đình Liên — bài thơ "Ông đồ" (1936).
• Thông lệ đóng khung, treo tranh chữ của người làm trưng bày (tham chiếu chung).