Từ Tử Bình (Từ Cư Dịch): người lấy nhật can làm chủ, và bước ngoặt thật sự không nằm ở trụ giờ

Từ Tử Bình, tên Cư Dịch, sống cuối Ngũ Đại sang đầu Tống theo truyền thống, là người được coi là đổi phép đoán mệnh từ lấy năm sinh làm chủ sang lấy can ngày làm chủ. Môn Bát Tự mang tên chữ của ông. Bước ngoặt quan trọng là đổi trọng tâm, không phải việc thêm trụ giờ.

Hầu hết sách nhập môn tóm lịch sử Bát Tự bằng một câu: Lý Hư Trung đời Đường dùng ba trụ, Từ Tử Bình thêm trụ giờ thành bốn trụ. Câu ấy dễ nhớ nhưng che mất điều quan trọng. Bài Tứ Trụ là gì và bài nhật chủ đã nêu khung lịch sử; bài này đi vào chính con người Từ Tử Bình, những gì có thể biết về ông, và dùng một ví dụ tính bằng máy để thấy việc "lấy ngày làm chủ" đổi cách đọc một lá số đến mức nào.

Ta biết gì về Từ Tử Bình

Rất ít, và gần như toàn qua người khác kể.

• Tên. Họ Từ, tên Cư Dịch, tên chữ Tử Bình. Sách đời sau hay đề "Đông Hải Từ Tử Bình", gắn ông với vùng Đông Hải.
• Thời đại. Cuối Ngũ Đại, đầu Bắc Tống, tức khoảng thế kỷ thứ mười. Không có năm sinh năm mất.
• Chính sử. Tống Sử không có truyện ông. Không có văn bia, không có thư từ, không có ghi chép đương thời nào được biết đến.
• Truyền thuyết. Ông ẩn ở Hoa Sơn, cùng thời và cùng núi với Trần Đoàn và vị Ma Y đạo giả. Hình ảnh ba ẩn sĩ đặt nền cho ba môn, Tử Vi, Tử Bình, tướng thuật, trên cùng một ngọn núi là một sơ đồ quá đẹp để là sử.
• Trước tác. Có bản chú giải bài phú "Lạc Lục Tử Tam Mệnh Tiêu Tức Phú" đề tên Từ Tử Bình, được kho sách triều Thanh chép lại. Ngoài ra không có cuốn sách nào được coi là của chính ông.

Một số nhà nghiên cứu còn đặt câu hỏi liệu "Tử Bình" có phải đã bị nhập làm một với Từ Đại Thăng (Từ Thăng) đời Nam Tống, người biên soạn sách mà sau thành Uyên Hải Tử Bình, cũng họ Từ, và chính ông mới là người hệ thống hóa phép lấy ngày làm chủ thành văn bản. Không có đủ chứng cứ để kết luận. Điều chắc là: đến đời Nam Tống, phép lấy can ngày làm chủ đã thành văn bản, và đã mang tên "Tử Bình".

Trước Tử Bình: "tam mệnh" xoay quanh năm sinh

Muốn thấy Tử Bình đổi gì, phải xem phép trước đó trông thế nào.

Bằng chứng sớm nhất đáng tin là văn bia Hàn Dũ viết cho Lý Hư Trung, viên quan đời Đường mất đầu thế kỷ thứ chín. Đại ý: ông tinh sách ngũ hành, lấy năm, tháng, ngày lúc người ta mới sinh, can chi gặp phải, xét sinh khắc, vượng tướng hưu tù, mà suy thọ yểu sang hèn (bài Lý Hư Trung). Trong câu ấy có hai chữ "nhật thần", và chính hai chữ này là chỗ các nhà nghiên cứu tranh cãi: có người đọc là "ngày", có người cho rằng "thần" ở đây đã bao gồm giờ. Nghĩa là ngay cái gọi là "tam trụ của Lý Hư Trung" cũng không chắc chỉ có ba trụ. Cuốn Lý Hư Trung Mệnh Thư lưu hành sau này còn dùng cả giờ, dù nhiều người cho đó là sách gán tên.

Cái chắc hơn là trọng tâm. Phép đoán mệnh đời Đường và đầu Tống, mà đại diện là bài phú gắn tên Lạc Lục Tử, nói về "tam mệnh". Theo một cách giải phổ biến được Tam Mệnh Thông Hội đời Minh nhắc lại, ba thứ ấy là lộc (theo can), mệnh (theo chi) và thân (theo nạp âm), xét chủ yếu từ năm sinh. Lộc, Mã, Quý nhân tính theo năm; nạp âm năm, như Lộ Bàng Thổ, Kiếm Phong Kim, là trục đọc chính (bài Lý Hư Trung luận nạp âm).

Lối nhìn này còn rất sống trong dân gian Việt hôm nay: câu "anh mệnh Thổ, chị mệnh Mộc" là nạp âm năm sinh, tức lối đọc trước Tử Bình.

Điều Tử Bình đổi: không phải số trụ mà là "ai là ta"

So hai lối, khác biệt nằm ở năm điểm:

Thêm trụ giờ chỉ là hệ quả. Khi "ta" là can ngày, thì giờ, như ngày, cũng phải có can, và can giờ được suy từ can ngày theo phép Ngũ Thử Độn: ngày Giáp, Kỷ thì giờ Tý là Giáp Tý; ngày Ất, Canh thì giờ Tý là Bính Tý; cứ thế. Cấu trúc ấy cho thấy trong Tứ Trụ, trụ giờ là "con" của trụ ngày (bài cách lập tứ trụ).

Ví dụ tính bằng máy: hai người cách nhau hai ngày

Để thấy bước ngoặt này lớn thế nào, chúng tôi chạy công cụ Bát Tự của trang cho hai bé trai sinh cùng giờ 9 giờ sáng, một bé ngày 15/8/1990, một bé ngày 17/8/1990.

Theo lối lấy năm, hai bé giống hệt nhau: cùng tuổi Canh Ngọ, cùng mệnh Lộ Bàng Thổ, cùng tháng. Mọi lời đoán theo nạp âm năm áp cho bé này thì cũng áp cho bé kia, và cho mọi người sinh năm ấy.

Theo lối Tử Bình, hai bé là hai lá số khác hẳn. Cùng một chữ Canh ở trụ năm, với bé A là nguồn nuôi dưỡng (Ấn), với bé B là sức ép (Sát). Cùng sinh tháng Thân, mùa thu Kim vượng: với nhật chủ Nhâm Thủy thì được mùa, với nhật chủ Giáp Mộc thì gặp mùa khắc mình. Toàn bộ cách đọc lá số, từ mạnh yếu đến những hành nên bổ, đều tách ra.

Nếu cũng ngày 15/8/1990 nhưng sinh lúc 21 giờ, trụ giờ đổi thành Tân Hợi; chữ Tân với nhật chủ Nhâm là Chính Ấn, chi Hợi là gốc Thủy, nên lá số càng nghiêng về thân vượng. Đó là việc của trụ giờ: tinh chỉnh một cấu trúc mà trụ ngày đã dựng.

Ví dụ này cũng cho thấy lý lẽ dễ hiểu nhất cho bước ngoặt: năm sinh chung cho cả một lớp người, cứ sáu mươi năm lặp lại; can ngày thì đổi mỗi ngày. Số tổ hợp bốn trụ có thể có là 60 năm × 12 tháng × 60 ngày × 12 giờ, tức 518.400. Lấy ngày làm chủ là chọn chữ có độ phân giải cao nhất trong bốn trụ để làm tâm.

Bạn có thể tự chạy lại ví dụ bằng công cụ dưới đây.

🀄Lá số Bát Tự (Tứ Trụ)
Bốn trụ năm tháng ngày giờ theo tiết khí, Thập Thần, ngũ hành vượng suy.✨ Dùng thử

Vì sao đổi vào thời ấy

Không có văn bản của chính Từ Tử Bình để biết lý do của ông. Có thể nêu vài bối cảnh mà các nhà nghiên cứu hay nhắc, như những giả thuyết, không phải kết luận:

• Lịch tiết khí đã ổn định. Lấy can ngày làm chủ và xét nó theo lệnh tháng đòi hỏi tháng phải tính theo tiết khí chứ không theo tuần trăng. Lịch đời Đường, Tống đã ghi tiết khí kỹ, nên người làm số có công cụ để xét "can ngày gặp mùa nào".
• Can chi ngày chạy liên tục từ rất xưa. Vòng sáu mươi ngày đã được ghi trên giáp cốt đời Thương và không đứt suốt hơn ba nghìn năm. Đó là chuỗi can chi lâu đời và đều đặn nhất, hợp để làm trục.
• Nhu cầu phân biệt người với người. Khi nghề đoán mệnh phục vụ nhiều người hơn, lối đọc cho cả một lớp tuổi tỏ ra thô. Một phép đọc riêng cho từng người dễ thuyết phục hơn.

Từ một cái tên đến một môn học

Điều đặc biệt ở Từ Tử Bình là tên chữ của ông thành tên môn. Người Trung Hoa nói "xem Tử Bình" để chỉ xem Bát Tự. Đến đời Minh, Thanh, các sách lớn của môn đều mang tên ông hoặc đi tiếp con đường ông mở: Uyên Hải Tử Bình, Tam Mệnh Thông Hội, Tử Bình Chân Thuyên, Trích Thiên Tủy.

Cũng có một cách giải dân gian: "tử bình" là "mặt nước phẳng", tức môn học về sự cân bằng của ngũ hành. Cách giải ấy hợp tinh thần môn học, nhưng tên vốn đến từ tên người, như bài Tứ Trụ là gì đã nói.

Ở Việt Nam, Tử Bình đến muộn và ít phổ biến hơn Tử Vi. Lối nói "mệnh Kim, mệnh Thổ" theo nạp âm năm vẫn chiếm ưu thế trong đời sống, tức người Việt phần lớn vẫn đọc mệnh theo lối trước Tử Bình. Bài Tử Vi và Bát Tự khác nhau thế nào trong chuyên mục Bát Tự so hai môn.

Sách cổ nói gì

Dịch: Lấy can ngày làm chủ; lấy năm làm gốc, tháng làm mầm, ngày làm hoa, giờ làm quả. — Uyên Hải Tử Bình, Luận nhật vi chủ

Bình: Câu này thường được dẫn như định nghĩa của Tử Bình. Đọc kỹ thì nó vẫn giữ năm làm gốc. Tử Bình không gạt năm sinh đi; nó hạ năm từ vai "ta" xuống vai "gốc rễ", tức nơi mình sinh ra, thế hệ mình thuộc về. Đó là một sự sắp xếp lại vai trò, không phải một cuộc lật đổ. Người đọc lá số theo lối Tử Bình mà bỏ hẳn trụ năm là đọc lệch chính câu này.

Văn bia Hàn Dũ cho Lý Hư Trung, đại ý: lấy năm, tháng, ngày lúc mới sinh, xét can chi, sinh khắc, vượng suy mà suy thọ yểu sang hèn. Đặt cạnh câu Uyên Hải, thấy cái xương sống "xét sinh khắc, vượng suy" đã có từ đời Đường; Tử Bình giữ nguyên xương sống ấy và chỉ đổi điểm tựa.

Đọc cho đúng mức

Về con người: Từ Tử Bình là nhân vật truyền thống, không có trong chính sử, không có văn bản do chính tay ông viết còn lại được xác nhận. Câu "Từ Tử Bình phát minh Tứ Trụ" nên viết là "theo truyền thống".

Về chuyện tam trụ, tứ trụ: cách nói "Lý Hư Trung ba trụ, Tử Bình bốn trụ" là đơn giản hóa. Đã có tranh luận về việc phép đời Đường có dùng giờ hay không. Cái đổi chắc là trọng tâm: từ năm sang ngày.

Về giá trị: lấy ngày làm chủ cho phép đọc phân biệt từng người, nhưng không vì thế mà chính xác hơn về mặt dự đoán. Độ phân giải cao là một đặc điểm của phương pháp, không phải bằng chứng rằng phương pháp đúng. Bát Tự nên dùng như một khung để tự xét mình, như mọi môn mệnh lý khác.

Về nạp âm: lối đọc nạp âm năm không "sai" hay "cũ" theo nghĩa bị bỏ đi; nó là một lớp khác, vẫn được Tử Vi và dân gian dùng. Hai lối trả lời hai câu hỏi khác nhau: một nói về thế hệ, một nói về cá nhân.

Việc nên làm

1. Lập lá số Bát Tự của chính bạn bằng công cụ của trang, rồi so với một anh chị em sinh cùng năm: xem phần nào giống, phần nào tách.
2. Khi ai nói "bạn mệnh Thổ", hỏi lại: Thổ theo nạp âm năm hay theo nhật chủ. Hai câu trả lời có thể khác hẳn nhau.
3. Đọc bài nhật chủ ứng với can ngày của bạn, ví dụ nhật chủ Nhâm Thủy hay nhật chủ Giáp Mộc, trước khi đọc bất kỳ lời luận nào về cả lá số.

Nguồn tham khảo

• Uyên Hải Tử Bình, thiên Luận nhật vi chủ (nguyên văn, theo bản số hóa tiếng Hán đã được đối chiếu ở bài Uyên Hải Tử Bình của trang).
• Hàn Dũ, văn bia mộ Điện trung thị ngự sử Lý quân (Lý Hư Trung): phép dùng năm, tháng, ngày sinh (đại ý).
• Lạc Lục Tử Tam Mệnh Tiêu Tức Phú, bản chú đề tên Từ Tử Bình (đại ý về khái niệm tam mệnh).
• Vạn Dân Anh, Tam Mệnh Thông Hội, đời Minh: cách giải "tam mệnh" là lộc, mệnh, thân (đại ý).
• Tứ Khố Toàn Thư Tổng Mục Đề Yếu, các mục sách mệnh thuật (đại ý).
• Ví dụ lá số tính bằng công cụ Bát Tự của trang (trụ năm theo Lập Xuân, trụ tháng theo tiết, can giờ theo Ngũ Thử Độn), đối chiếu tay can chi ngày theo số ngày Julius.