Quẻ Trạch Hỏa Cách (49): đổi cũ thay mới, đúng ngày mới được tin

Quẻ Cách là quẻ số 49, Đoài (đầm) ở trên, Ly (lửa) ở dưới. Chữ "cách" gốc là tấm da thú đã thuộc, rồi mới thành nghĩa thay đổi, như con thú thay lông theo mùa. Lời quẻ nói việc đổi phải chờ "đến ngày" thì người ta mới tin; đổi đúng lúc, đúng lẽ thì hối hận tiêu đi.

Tượng quẻ: nước trong đầm đè lên lửa

Nước ở trên thì muốn chảy xuống, lửa ở dưới thì muốn bốc lên; hai thứ đi ngược chiều nhau nên phải có một bên thắng. Thoán truyện còn đọc theo nhân tượng: Đoài là thiếu nữ, Ly là trung nữ, "nhị nữ đồng cư, kỳ chí bất tương đắc", hai người con gái ở chung mà chí hướng không hợp. Tình thế không thể giữ nguyên được nữa, đó là lúc phải Cách.

Đáng để ý là chữ "cách" xuất hiện ngay ở hào đầu theo nghĩa đen: "củng dụng hoàng ngưu chi cách", buộc bằng da bò vàng. Lời hào chơi chữ ngay trên tên quẻ: cái dùng để giữ chặt và cái dùng để thay đổi là cùng một chữ.

Lời quẻ và Thoán truyện

Lời quẻ: "Cách: dĩ nhật nãi phu, nguyên hanh lợi trinh, hối vong." Chữ thứ hai có hai cách đọc vì hai mặt chữ gần nhau: đọc là "dĩ" (đã) thì nghĩa là việc đổi xong rồi người ta mới tin; đọc là "kỷ" (can Kỷ) thì nghĩa là đến ngày Kỷ, ngày quá nửa vòng mười can, mới tin. Hai cách đọc gặp nhau ở một ý: lòng tin không có trước khi đổi, nó đến sau, khi người ta thấy kết quả.

Thoán truyện mở rộng ra trời đất: trời đất đổi mà bốn mùa thành; "Thang Vũ cách mệnh, thuận hồ thiên nhi ứng hồ nhân", vua Thang, vua Vũ đổi mệnh trời, thuận với trời mà ứng với người. Hai chữ "cách mệnh" đời sau thành chữ "cách mạng" ta dùng hằng ngày, gốc là ở câu này. Thoán truyện kết: "Cách chi thời đại hĩ tai", cái thời của việc đổi thật lớn thay.

Đại Tượng: sửa lịch cho rõ mùa

"Trạch trung hữu hỏa, Cách; quân tử dĩ trị lịch minh thời." Trong đầm có lửa; người quân tử theo đó mà làm lịch, làm sáng thời tiết.

Thoạt nghe thì lạ: quẻ đổi mới lại dạy làm lịch. Nhưng lịch chính là cách người xưa ghi lại sự đổi thay đều đặn của trời. Bài học ở đây là muốn thay đổi thì trước hết phải đo được nhịp thay đổi. Người nắm được mùa thì biết khi nào gieo, khi nào gặt; người không nắm được thì đổi lúc nào cũng là sớm hoặc muộn.

Lời sáu hào

Sơ Cửu. "Củng dụng hoàng ngưu chi cách." Buộc chặt bằng da bò vàng. Hào dương ở đáy, chưa có ngôi, chưa đến lúc đổi; việc đúng lúc này là giữ yên, đừng manh động.

Lục Nhị. "Dĩ nhật nãi cách chi, chinh cát, vô cữu." Đến ngày thì đổi, tiến lên thì tốt, không lỗi. Hào âm ở giữa quẻ Ly, mềm mà sáng, ứng với Cửu Ngũ; có người trên đồng lòng nên có thể ra tay.

Cửu Tam. "Chinh hung, trinh lệ; cách ngôn tam tựu, hữu phu." Tiến vội thì xấu, giữ cứng cũng nguy; lời bàn về việc đổi phải qua ba lần mới thành, rồi mới có lòng tin. Hào dương ở chỗ quá cương, hay nóng vội. Bàn đi bàn lại ba lượt không phải chần chừ, mà là để chỗ hở lộ ra trước khi làm.

Cửu Tứ. "Hối vong, hữu phu cải mệnh, cát." Hối hận mất, có lòng tin mà đổi mệnh, tốt. Đây là hào đã qua ranh giới quẻ dưới sang quẻ trên, việc đổi thật sự bắt đầu, và nó được lòng người nên trôi.

Cửu Ngũ. "Đại nhân hổ biến, vị chiêm hữu phu." Bậc đại nhân đổi như hổ thay lông, vằn rõ rệt; chưa cần bói đã có lòng tin. Thay đổi từ người đứng đầu mà minh bạch thì ai nhìn cũng thấy, không cần thuyết phục.

Thượng Lục. "Quân tử báo biến, tiểu nhân cách diện; chinh hung, cư trinh cát." Người quân tử đổi như báo thay lông, đẹp mà nhỏ hơn vằn hổ; kẻ tiểu nhân đổi sắc mặt. Đi tiếp thì xấu, ở yên giữ chính thì tốt. Việc đổi đã xong, giờ là lúc ổn định, đừng đổi thêm cho bằng được.

Gieo được quẻ Cách thì đọc ra sao

• Việc làm: quẻ nói về lúc một cách làm cũ đã hết tác dụng. Nhưng thứ tự sáu hào cũng là một lịch trình: hào đầu giữ yên, hào ba bàn ba lượt, hào năm mới đổi lớn, hào sáu dừng lại. Người đang muốn đổi việc, đổi quy trình nên tự hỏi mình đang ở hào nào.
• Quan hệ: hình "hai cô gái ở chung mà chí không hợp" mô tả khá đúng một quan hệ đã khác hướng. Quẻ không bảo cắt đứt; nó bảo đừng giả vờ như cũ, cần nói ra và thay cách sống chung.
• Việc đang chờ: "đến ngày mới tin" nghĩa là người khác chưa tin mình lúc này là bình thường. Kết quả nói thay lời giải thích.

Quẻ đứng trước, đứng sau và các quẻ cặp

Tự Quái viết: "Tỉnh đạo bất khả bất cách, cố thụ chi dĩ Cách", đạo của cái giếng không thể không thay, nên tiếp theo Tỉnh (48) là Cách. Giếng dùng lâu thì bùn đọng, phải khơi lại. Sau Cách là Đỉnh (50): đổi được vật thì không gì bằng cái vạc, vì vạc biến đồ sống thành chín.

Lật ngược Cách được chính Đỉnh, nên hai quẻ là một cặp: Cách bỏ cái cũ, Đỉnh dựng cái mới. Đổi hết âm dương thì ra Sơn Thủy Mông (4), quẻ của sự non dại chưa khai, đứng đối cực với một quẻ mà mọi thứ đã chín để đổi. Quẻ hỗ (hào 2–4, 3–5) là Thiên Phong Cấu (44): bên trong việc đổi có một cuộc gặp bất ngờ, một yếu tố nhỏ len vào.