Quẻ Phong Địa Quan (20): nhìn cho rõ, và sống sao cho người khác nhìn vào được

Quẻ Quan là quẻ số 20, Tốn (gió) ở trên, Khôn (đất) ở dưới. Chữ 觀 có hai cách đọc và hai nghĩa: "quan" là nhìn, "quán" là bày ra cho người nhìn. Quẻ nói cả hai: người dưới ngước nhìn người trên, và người trên phải sống sao cho đáng được nhìn. Lời quẻ đòi lòng thành nghiêm, không đòi lễ vật.

Hình quẻ: gió đi khắp mặt đất

Gió thổi trên đất thì chạm tới mọi chỗ, không chừa nơi nào; đó là tượng đi khắp nơi để xem. Nhìn hào thì thấy một hình khác: hai dương ở trên cao, bốn âm ở dưới, như một cái đài cao, hay một người đứng trên thềm mà đám đông ngước lên.

Quan cũng là một quẻ Tiêu Tức, ứng với tháng tám âm lịch: bốn âm đã lớn, dương chỉ còn hai vạch trên cùng. Thế của dương đang yếu, nhưng còn đứng ở chỗ cao, nên sức của nó lúc này là sức làm gương chứ không phải sức ép.

Lời quẻ: rửa tay rồi mà chưa dâng

Lời quẻ: "Quán nhi bất tiến, hữu phu ngung nhược." Đã rửa tay mà chưa dâng lễ, có lòng tin, nghiêm trang kính cẩn.

Đây là khoảnh khắc trong lễ tế: người chủ lễ rửa tay xong, bước tới, chưa dâng vật gì, cả đám đông đã lặng đi. Cái làm người ta kính là lúc chuẩn bị, là dáng nghiêm, chưa cần tới mâm cỗ. Thoán truyện mở ra tầm rộng: xem đạo thần diệu của trời thì bốn mùa không sai lệch; bậc thánh lấy đạo thần diệu ấy đặt ra lời dạy mà thiên hạ phục. "Thần đạo" ở đây là cái lẽ vận hành âm thầm, không phải chuyện ma quỷ.

Đại Tượng: đi xem các phương, xem dân

"Phong hành địa thượng, Quan; tiên vương dĩ tỉnh phương quan dân thiết giáo." Gió đi trên đất; vua đời trước đi xét các phương, xem dân mà đặt lời dạy.

Không ngồi một chỗ mà ra lệnh. Muốn dạy ai thì phải đi xem nơi người ta sống trước, như gió phải chạm đất mới gọi là gió đi trên đất.

Sáu hào: sáu tầm nhìn

Sáu hào là sáu chỗ đứng để nhìn, từ thấp tới cao, càng gần hai hào dương thì nhìn càng rõ.

Sơ Lục. Đại ý: cái nhìn của trẻ nhỏ; với người thường thì không lỗi, với người quân tử thì đáng thẹn. Ở xa nhất, chỉ thấy bề mặt. Người dân thường nhìn vậy cũng được; người có trách nhiệm mà nhìn vậy thì không xong.

Lục Nhị. Đại ý: nhìn qua khe cửa, lợi cho người nữ giữ chính. Thấy một phần, nhìn từ trong nhà ra. Lời hào nói theo nếp xưa của đàn bà ở trong nhà; đọc hôm nay là cái nhìn hẹp, đủ cho việc riêng, chưa đủ cho việc chung.

Lục Tam. Đại ý: xem đời mình mà tiến hay lui. Đứng giữa, chưa tới gần người trên, cũng không còn ở dưới. Hào này quay ống kính vào chính mình: nhìn việc mình đã làm để biết bước tới hay rút lại.

Lục Tứ. Đại ý: xem ánh sáng của nước, lợi làm khách của vua. Sát ngay Cửu Ngũ, thấy rõ cách trị nước. Thời xưa là được mời ra giúp việc; hôm nay là được tới gần một tổ chức tốt để học.

Cửu Ngũ. Đại ý: xem đời mình, người quân tử thì không lỗi. Người đứng đầu nhìn lại mình, vì dân chúng ra sao là tấm gương của người trên.

Thượng Cửu. Đại ý: xem đời người ấy, người quân tử thì không lỗi. Đã ra khỏi ngôi, vẫn bị nhìn. Người đứng ngoài cuộc mà có tiếng thì vẫn phải giữ mình.

Gieo được quẻ Quan nên đọc thế nào

• Việc làm: đây là thời quan sát trước khi ra tay. Đi xem thị trường, gặp khách, xem người làm giỏi làm thế nào. Nếu mình đang ở chỗ cao, lúc này người dưới đang nhìn cách mình làm hơn là nghe mình nói.
• Quan hệ: cái nhìn quyết định cách cư xử. Hào Sơ, hào Nhị là nhìn hẹp, dễ hiểu lầm người khác. Hỏi thẳng và nhìn cả bức tranh trước khi kết luận.
• Việc đang chờ: như lúc rửa tay chưa dâng lễ, việc đã sẵn mà chưa tới hồi. Giữ lòng nghiêm, chuẩn bị chu đáo; quẻ không nói khi nào xong.

Quẻ trước, quẻ sau, quẻ đảo, quẻ đối

Trước Quan là Lâm (19), cũng là quẻ đảo của nó: Lâm trên nhìn xuống, Quan dưới ngước lên. Sau Quan là Phệ Hạp (21): Tự Quái đại ý nói có cái đáng xem rồi mới có chỗ hợp lại. Quẻ đối của Quan là Đại Tráng (34), bốn dương mạnh mẽ đẩy lên; một bên dùng sức, một bên dùng gương.