Quẻ có tên dễ hiểu lầm: Vô Vọng không phải "hết hy vọng", Quy Muội không phải quẻ xấu, Đại Quá không phải "quá đáng"

Quẻ Vô Vọng (25) không có nghĩa là hết hy vọng. Chữ "vọng" trong tên quẻ là 妄, nghĩa là càn bậy, dối trá, khác hẳn chữ 望 (trông mong). Vô Vọng là không càn bậy, sống đúng như thật. Tiếng Việt dùng âm Hán Việt cho mọi chữ đồng âm, nên nhiều tên quẻ bị đọc lệch theo nghĩa hiện đại; dưới đây là tám trường hợp hay gặp nhất.

Cách làm của bài: mỗi quẻ đặt chữ Hán gốc, nghĩa theo Thuyết Văn Giải Tự (từ điển chữ Hán đời Hán) hoặc theo Tự Quái, Tạp Quái truyện, cạnh cách hiểu sai thường gặp, rồi dẫn một câu trong chính quẻ ấy để kiểm. Đọc tên đúng là bước đầu tiên để đọc quẻ đúng.

Bảng tóm tắt tám tên quẻ

Vô Vọng: không càn bậy, chứ không phải hết hy vọng

Thuyết Văn giải chữ 妄 là "loạn dã", rối loạn, làm càn. Tên quẻ vì thế là không làm càn, không có gì giả dối. Hình quẻ là trời (Càn) trên, sấm (Chấn) dưới: sấm động dưới trời, muôn vật theo đúng tự nhiên mà động. Đại Tượng nói: "Thiên hạ lôi hành, vật dữ Vô Vọng; tiên vương dĩ mậu đối thời dục vạn vật", dưới trời sấm đi, muôn vật đều chân thật; vua đời trước nhân đó làm hết sức cho hợp thời mà nuôi muôn vật.

Lời quẻ kiểm được nghĩa ấy: "Vô Vọng, nguyên hanh, lợi trinh; kỳ phỉ chính hữu sảnh, bất lợi hữu du vãng", rất thông, lợi giữ chính; nếu không chính thì có tai vạ, không lợi đi đâu. Một quẻ "hết hy vọng" không thể mở bằng "nguyên hanh".

Có một chi tiết thú vị: theo sách Kinh Điển Thích Văn đời Đường chép lại, một số nhà chú đời Hán đọc chữ 妄 theo nghĩa 望, hiểu tên quẻ là "không mong cầu". Nhưng "không mong cầu" vẫn khác xa "hết hy vọng": đó là làm việc đúng mà không trông vào phần được. Lời hào lục nhị nói đúng ý này: "Bất canh hoạch, bất tri dư", không cày mà nghĩ đến gặt, không vỡ đất mà nghĩ đến ruộng chín, tức làm việc trước mắt cho đúng, đừng tính phần thu.

Quẻ còn có hai lời hào nói về tai vạ không do mình gây ra. Lục tam: "Vô vọng chi tai, hoặc hệ chi ngưu, hành nhân chi đắc, ấp nhân chi tai", tai vạ của người không làm gì sai: có kẻ buộc con trâu, người qua đường dắt mất, người trong làng bị nghi. Cửu ngũ dùng hình ảnh "cái bệnh không do mình làm bậy" để nói rằng có những rắc rối tự qua đi, không cần cuống cuồng chữa chạy; đây là lời ví trong cổ văn về cách đối diện chuyện oan, không phải lời khuyên về thuốc men. Vô Vọng thừa nhận người ngay vẫn gặp chuyện; nó chỉ bảo đừng vì thế mà bỏ sự ngay.

Quy Muội: em gái về nhà chồng, chữ "muội" không phải tối tăm

Chữ 歸, Thuyết Văn giải "nữ giá dã", con gái đi lấy chồng; người xưa gọi lấy chồng là "về". Chữ 妹 là em gái, người con gái nhỏ tuổi. Quy Muội là cô em gái về nhà chồng. Người Việt hay nhầm "muội" với 昧 (mờ tối, như "ngu muội", "muội đèn") nên nghe tên đã thấy tối, cộng với lời quẻ "chinh hung, vô du lợi" (đi thì xấu, không đâu lợi), thế là quẻ bị gắn nhãn xấu.

Nhưng Thoán truyện mở bằng một câu rất trọng: "Quy Muội, thiên địa chi đại nghĩa dã", Quy Muội là nghĩa lớn của trời đất; trời đất không giao thì muôn vật không nảy nở; Quy Muội là chỗ kết và chỗ bắt đầu của con người. Chữ "hung" của lời quẻ nói về cách về nhà chồng lệch chỗ (cô gái trẻ, hấp tấp, ở vị trí thiếp), không nói rằng hôn nhân là xấu. Hào lục ngũ còn được lời "cát": vua Đế Ất gả em gái, áo cô dâu không đẹp bằng áo người em đi theo, trăng gần rằm, tốt.

Đại Tượng là lời khuyên đáng giá nhất của quẻ: "Trạch thượng hữu lôi, Quy Muội; quân tử dĩ vĩnh chung tri tệ", trên đầm có sấm là Quy Muội; quân tử nhân đó nghĩ cho đường dài mà biết chỗ hỏng. Quy Muội trong chuyện tình cảm được bàn kỹ ở bài bốn quẻ về tình cảm.

Đại Quá: dương vượt mức, không phải "quá đáng"

Trong tên quẻ Dịch, "đại" thường chỉ hào dương, "tiểu" chỉ hào âm. Đại Quá có bốn hào dương ở giữa, hai hào âm mỏng ở hai đầu: phần cứng quá nhiều so với hai đầu đỡ. Thoán truyện nói gọn: "Đại Quá, đại giả quá dã", Đại Quá là cái lớn vượt quá. Chữ 過, Thuyết Văn giải "độ dã", vượt qua. Không có chữ nào là "lỗi" hay "quá đáng".

Hình ảnh của lời quẻ là "đống nạo", cây đòn nóc cong oằn, vì hai đầu yếu không chịu nổi khúc giữa nặng. Thế mà lời quẻ vẫn nói "lợi hữu du vãng, hanh", lợi có chỗ đi, thông. Đại Quá là thời phi thường, khi gánh nặng vượt sức khung đỡ, cần việc làm khác thường. Đại Tượng: "Trạch diệt mộc, Đại Quá; quân tử dĩ độc lập bất cụ, độn thế vô muộn", nước đầm ngập cây là Đại Quá; quân tử nhân đó đứng một mình không sợ, lánh đời không buồn.

Hào cửu nhị là một trong những lời hào đẹp nhất Kinh: "Khô dương sinh đề, lão phu đắc kỳ nữ thê, vô bất lợi", cây dương khô đâm rễ non, ông già lấy được vợ trẻ, không gì không lợi. Thời vượt mức không chỉ có đổ gãy; nó cũng là lúc cái cũ mọc lại.

Tiểu Súc: "súc" là kìm giữ, không phải súc vật

Chữ 畜 có hai âm, "súc" và "húc"; trong tên quẻ đọc "súc", nghĩa là chứa, nuôi, kìm giữ. Tiểu Súc là cái nhỏ (một hào âm) kìm được cái lớn (năm hào dương). Thoán truyện: "nhu đắc vị nhi thượng hạ ứng chi, viết Tiểu Súc", hào mềm được vị, trên dưới đều ứng với nó, gọi là Tiểu Súc. Tạp Quái nói gọn hơn: "Tiểu Súc, quả dã", Tiểu Súc là ít.

Lời quẻ có hình ảnh người làm nông nào cũng hiểu: "Mật vân bất vũ, tự ngã tây giao", mây dày mà chưa mưa, từ cánh đồng phía tây của ta kéo đến. Sức kìm còn nhỏ, tích chưa đủ, việc chưa thành. Đại Tượng khuyên "ý văn đức", trau dồi cái đẹp của đức, tức lo phần mềm, phần nhỏ trong lúc chưa làm được việc lớn. Cặp Tiểu Súc với Đại Súc trong chuyện tích luỹ đã có ở bài quẻ về tài.

Minh Di: ánh sáng bị thương

Chữ 夷 trong tên quẻ được Tự Quái giải rõ: "Di giả, thương dã", di là bị thương. Minh Di là ánh sáng bị tổn thương, mặt trời lặn vào lòng đất (Ly dưới, Khôn trên). Người đọc lướt dễ hiểu "di" là dời đi hay là "man di".

Thoán truyện nêu hai nhân vật làm mẫu: Văn Vương bên trong sáng mà bên ngoài mềm thuận, nhờ thế qua được nạn lớn; Cơ Tử gặp nạn ngay trong nhà mà vẫn giữ được chí. Đại Tượng: "Minh nhập địa trung, Minh Di; quân tử dĩ lỵ chúng, dụng hối nhi minh", sáng vào trong đất; quân tử nhân đó đến với đám đông, dùng cái tối mà vẫn sáng. Lời quẻ chỉ ba chữ: "lợi gian trinh", lợi giữ chính trong gian khó. Ánh sáng không tắt, chỉ giấu đi.

Cổ: sâu trong đồ đựng, không phải cổ xưa

Chữ 蠱 gồm ba chữ "trùng" trên chữ "mãnh" (đồ đựng). Tả Truyện, Chiêu công năm thứ nhất, có câu "ư văn, mãnh trùng vi cổ", về mặt chữ, sâu trong đồ đựng là cổ. Thuyết Văn giải "phúc trung trùng dã", sâu trong bụng. Đó là hình ảnh đồ để lâu không dùng thì sinh sâu mọt: việc bỏ bê lâu ngày thành hỏng. Tự Quái giải "Cổ giả, sự dã", cổ là việc, tức việc cần làm.

Chữ này khác hẳn 古 (xưa) và cũng không phải cái "cổ độc" của truyện kiếm hiệp. Lời quẻ Cổ lại rất tích cực: "Cổ, nguyên hanh, lợi thiệp đại xuyên; tiên Giáp tam nhật, hậu Giáp tam nhật", rất thông, lợi vượt sông lớn; trước ngày Giáp ba ngày, sau ngày Giáp ba ngày. Quẻ của việc sửa cái hỏng, nghĩ trước nghĩ sau cho kỹ. Sáu hào của Cổ nói chuyện sửa việc hỏng của cha mẹ, được đọc kỹ ở bài quẻ Dịch về gia đạo.

Độn và Hoán: lui đi, tan ra

Độn là chữ 遯, Thuyết Văn giải "đào dã", trốn đi. Không phải "độn" của đần độn (鈍), không phải độn thổ. Quẻ có hai hào âm lớn dần từ dưới, bốn hào dương lui dần lên: thời người quân tử nên lui. Thoán: "Độn hanh, độn nhi hanh dã", lui thì thông, chính nhờ lui mà thông. Đại Tượng: "Thiên hạ hữu sơn, Độn; quân tử dĩ viễn tiểu nhân, bất ác nhi nghiêm", dưới trời có núi; quân tử xa kẻ tiểu nhân, không ghét bỏ mà nghiêm. Lui ở đây là giữ khoảng cách có phép tắc, không phải bỏ chạy.

Hoán là chữ 渙, Thuyết Văn giải "lưu tán dã", chảy tan ra; Tạp Quái: "Hoán, ly dã", Hoán là lìa. Không phải 換 (đổi). Gió thổi trên nước, mặt nước tan thành sóng. Nhưng lời quẻ nói "Hoán hanh, vương cách hữu miếu", vua đến nhà miếu: lúc lòng người tan tác thì người đứng đầu phải gom họ lại quanh một chỗ thiêng chung. Đại Tượng: "tiên vương dĩ hưởng ư đế, lập miếu". Quẻ tan ra mà lời khuyên là gom lại.

Sách cổ nói gì

Quy Muội là nghĩa lớn của trời đất. Trời đất không giao thì muôn vật không nảy nở. Quy Muội là chỗ kết thúc và chỗ bắt đầu của con người. — Chu Dịch, Thoán truyện quẻ Quy Muội

Bình: một quẻ bị gọi là xấu lại được Thoán truyện đặt ngang tầm "nghĩa lớn của trời đất". Cái "hung" của lời quẻ là cái hung của cách làm, không phải của việc làm.

Về mặt chữ, sâu ở trong đồ đựng là chữ cổ. — Xuân Thu Tả Truyện, Chiêu công năm thứ nhất

Bình: đây là một trong những lần sớm nhất người xưa phân tích chữ Hán bằng bộ phận, và nó cho thấy tên quẻ Cổ phải đọc bằng chữ chứ không bằng âm.

Di là bị thương. — Chu Dịch, Tự Quái truyện

Đọc cho đúng mức

Nghĩa chữ có thể đổi theo thời. Thuyết Văn soạn đời Đông Hán, sau phần kinh văn của Dịch nhiều thế kỷ. Nó cho biết người đời Hán hiểu chữ thế nào, là chứng cứ tốt nhưng không phải tuyệt đối. Bản lụa Mã Vương Đôi viết một số tên quẻ bằng chữ khác; ví dụ chuyện chữ 妄 có người đọc là 望 cho thấy ngay từ đời Hán đã có dị độc.

Tên quẻ không quyết định tốt xấu. Bài này sửa nghĩa tên, không đảo nhãn "xấu" thành "tốt". Quy Muội vẫn có lời quẻ "chinh hung"; Đại Quá vẫn có hào trên cùng ngập đầu. Đọc đúng tên chỉ giúp bạn không bị cái tên dắt đi trước khi đọc lời quẻ và lời hào.

Bản dịch khác nhau. Có bản dịch Vô Vọng là "không càn bậy", có bản là "chân thật", có bản là "không mong cầu"; Cổ có bản dịch là "sửa việc hỏng", có bản là "sâu mọt". Mỗi cách dịch giữ một mặt của chữ; nên xem chữ Hán gốc khi gặp tên quẻ lạ.

Việc nên làm

• Khi tra một quẻ, xem chữ Hán của tên quẻ trước khi đoán nghĩa từ âm Hán Việt.
• Đọc Đại Tượng và lời quẻ để kiểm cách hiểu tên: một quẻ có "nguyên hanh" ở đầu thì tên nó không thể mang nghĩa tuyệt vọng.
• Với các tên đồng âm (Độn, Hoán, Cổ, Muội), ghi chú chữ Hán bên cạnh trong sổ học Dịch.
• Muốn nhớ hình và tên cả 64 quẻ, đọc bài cách đọc tên quẻ và bảng 64 quẻ.

☯️Gieo quẻ Kinh Dịch
Gieo ba đồng xu sáu lần, ra quẻ chủ, hào động, quẻ biến — AI giải theo câu hỏi.✨ Dùng thử

Nguồn tham khảo

• Chu Dịch, quẻ Vô Vọng, Quy Muội, Đại Quá, Tiểu Súc, Minh Di, Cổ, Độn, Hoán: lời quẻ, một số lời hào, Thoán truyện, Đại Tượng (trích nguyên văn; hào cửu ngũ quẻ Vô Vọng dẫn đại ý).
• Chu Dịch, Tự Quái truyện ("Di giả, thương dã", "Cổ giả, sự dã") và Tạp Quái truyện ("Tiểu Súc, quả dã", "Hoán, ly dã") (trích nguyên văn).
• Hứa Thận, Thuyết Văn Giải Tự: các chữ 妄, 歸, 過, 蠱, 遯, 渙 (trích lời giải nguyên văn).
• Xuân Thu Tả Truyện, Chiêu công năm thứ nhất: "ư văn, mãnh trùng vi cổ" (trích nguyên văn).
• Lục Đức Minh, Kinh Điển Thích Văn: dị độc chữ 妄 thành 望 của một số nhà chú đời Hán (dẫn đại ý).