Lý khí và lịch pháp: vì sao các phái phong thủy đều dựa vào can chi, tiết khí — 24 sơn chính là 24 tiết đặt lên mặt đất

Các phái phong thủy đều dựa vào can chi và tiết khí vì vòng 24 sơn trên la kinh vốn được dựng cùng khuôn với vòng 24 tiết khí: mỗi sơn 15 độ ứng một tiết 15 độ đường đi Mặt Trời, Tý ứng Đông Chí, Mão ứng Xuân Phân. Lý khí, nói gọn, là lịch pháp được trải lên mặt đất.

Một vòng tròn, hai cách đọc

Một năm Mặt Trời đi trọn 360 độ trên hoàng đạo; cứ 15 độ là một tiết khí, 24 tiết. La kinh chia mặt đất 360 độ; cứ 15 độ là một sơn, 24 sơn. Sự trùng ấy không phải ngẫu nhiên mà là thiết kế: người xưa đặt Đông Chí, lúc dương khí bắt đầu sinh, vào chính Bắc (Tý), rồi đi thuận chiều kim đồng hồ theo mùa.

Đổi ra một công thức gọn, kiểm được với mọi dòng trong bảng dưới:

độ giữa sơn trên la kinh = kinh độ Mặt Trời của tiết ứng với nó + 90 độ (bớt 360 nếu quá).

Đông Chí là lúc Mặt Trời ở kinh độ 270 độ, cộng 90 thành 360, tức 0 độ, sơn Tý. Lập Xuân ở 315 độ, cộng 90 thành 45 độ, sơn Cấn. Bảng tiết khí với kinh độ từng tiết ở bài tiết khí 2027.

Bảng đối chiếu sơn – tiết khí – quẻ

Ngày vào tiết năm 2027 tính bằng bộ máy âm lịch của trang (giờ Việt Nam); quẻ tích chỉ có ở mười hai sơn mang địa chi.

Đọc bảng sẽ thấy ba lớp khớp nhau:

• Bốn duy là bốn "lập". Cấn, Tốn, Khôn, Càn đứng đúng chỗ Lập Xuân, Lập Hạ, Lập Thu, Lập Đông. Bốn quẻ ở bốn góc la kinh chính là bốn cửa mùa.
• Bốn chi chính là hai chí, hai phân. Tý, Ngọ, Mão, Dậu là Đông Chí, Hạ Chí, Xuân Phân, Thu Phân. Bài Đông Chí và Lập Xuân kể từng tiết.
• Quẻ tích theo dương khí. Mười hai quẻ tích (còn gọi tiêu tức quái) đi từ Phục (một hào dương ở dưới) tại Tý, mỗi tháng thêm một hào dương đến Càn tại Tỵ, rồi từ Cấu (một hào âm) tại Ngọ, mỗi tháng thêm một hào âm đến Khôn tại Hợi. Đi một vòng la kinh là xem dương khí lớn lên rồi lui xuống qua một năm.

Gốc của sự trùng: cán Bắc Đẩu

Vòng 24 phương ứng 24 tiết đã có hình hài từ thời Hán. Hoài Nam Tử, thiên Thiên Văn Huấn, tả cán sao Bắc Đẩu lúc chập tối chỉ lần lượt các phương: chỉ Tý thì Đông Chí, mỗi mười lăm ngày nhích sang một phương, chỉ Quý thì Tiểu Hàn, chỉ Sửu thì Đại Hàn (nguyên văn ở mục "Sách cổ nói gì").

Có một chi tiết đáng chú ý: ở bốn góc, Hoài Nam Tử chưa dùng tên quẻ Cấn, Tốn, Khôn, Càn mà gọi bằng những tên "duy" riêng (góc Đông Bắc lúc Lập Xuân gọi là Báo Đức chi duy). Nghĩa là cái khung 24 phương – 24 tiết có trước, còn việc gắn bốn quẻ Hậu Thiên vào bốn góc để thành 24 sơn như la kinh ngày nay là bước sau. Chuyện la kinh hình thành thế nào ở bài lịch sử la bàn.

Mỗi phái mượn một mảnh lịch

Vì nền là một, phái nào cũng phải dùng lịch; khác nhau ở chỗ mượn mảnh nào.

Đây là lý do một người học phong thủy nghiêm túc sớm muộn cũng phải học lịch: không phân biệt được tháng tiết với tháng âm thì tính sai sao tháng, chọn sai trực, lệch cả năm phi tinh.

Ví dụ cụ thể: bốn ngày đầu tháng 2/2027

Theo bộ máy của trang, Lập Xuân năm 2027 vào khoảng 8 giờ 46 sáng thứ Năm 4/2, còn Tết Đinh Mùi là thứ Bảy 6/2. Công cụ phi tinh cho:

Trong khoảng hai ngày từ sáng 4/2 đến hết 5/2, lịch âm vẫn là năm Bính Ngọ nhưng theo phép phi tinh đã sang năm 2027, sao Ngũ Hoàng đã về chính Bắc (bài phi tinh năm 2027). Người định sửa nhà đúng dịp cuối năm nên biết: phong thủy và Bát Tự đổi năm ở Lập Xuân, không ở giao thừa.

Chỗ các phái không chung lịch

Nền lịch giống nhau, nhưng có ba chỗ các phái tách ra:

• Năm bắt đầu ở đâu. Phần lớn sách Phi Tinh, Bát Tự lấy Lập Xuân. Có dòng thuật số lấy Đông Chí (lúc dương sinh, đầu tháng Tý) làm đầu năm khí, nhất là trong các phép lấy quẻ, độn cục. Cùng một ngày cuối tháng Một, hai phép có thể đang ở hai "năm" khác nhau.
• Thang thời gian dài. Tam Nguyên có vận 20 năm và vòng 180 năm; Tam Hợp gần như không có thang dài, kết luận về đất là cố định, thời gian chỉ vào ở khâu chọn ngày. Đây là điểm Tưởng Đại Hồng chê Tam Hợp (bài Địa Lý Biện Chính).
• Lịch thật hay lịch quy ước. Tiết khí là thiên văn thật, tính được đến phút. Vòng tú trực ngày, vận tam nguyên, hoa giáp là quy ước đếm vòng. Hai loại này hay bị trộn trong cùng một lời luận mà người nghe không biết.

Sách cổ nói gì

Cán Bắc Đẩu chỉ Tý thì là Đông Chí … thêm mười lăm ngày, chỉ Quý thì là Tiểu Hàn. — Hoài Nam Tử, Thiên Văn Huấn

Bình: đoạn văn đi trọn một vòng 24 phương, mỗi bước mười lăm ngày, và gán cho mỗi phương một tiết, một âm luật. Đọc nó cạnh la kinh sẽ thấy ngay: thứ tự Tý, Quý, Sửu… trên la kinh chính là thứ tự các bước của cán sao. Một thiên khác, thiên Cửu Cung Bát Phong của Linh Khu, đại ý tả Thái Nhất lần lượt ở tám cung, mỗi cung khoảng bốn mươi sáu ngày, bắt đầu từ ngày Đông Chí ở cung Bắc — chính là tám cung Hậu Thiên của Bát Trạch, Phi Tinh. Hai đoạn văn đời Hán, không đoạn nào nói về xây nhà, nhưng cả hai đã đặt sẵn cái khung mà mọi phái lý khí về sau đều đứng lên.

Đọc cho đúng mức

Sự trùng 24 sơn – 24 tiết là trùng về cấu trúc, do người xưa dựng hai vòng theo cùng một khuôn; nó không chứng minh rằng phương Bắc "chứa" khí Đông Chí theo nghĩa vật lý. Phần thật trong lịch là thiên văn: ngày giờ vào tiết tính được chính xác. Phần quy ước là việc gán tốt xấu cho phương theo mùa. Bài này giải thích vì sao các phái nói cùng một ngôn ngữ, không xác nhận phái nào đúng.

Cũng lưu ý bảng dùng giờ Việt Nam. Theo giờ Bắc Kinh, có tiết vào ngày khác một ngày, nên lịch tiết in ở Trung Hoa, Đài Loan đôi khi lệch lịch Việt Nam một ngày.

Việc nên làm

• Khi xem phi tinh hay chọn ngày sửa nhà, luôn xác định tháng theo tiết khí, không theo tháng âm.
• Nhớ mốc Lập Xuân 4/2/2027, không phải Tết 6/2, là lúc sao năm 2027 bắt đầu.
• Dùng bảng trong bài như một cái chìa: thấy tên sơn là biết nó ứng tiết nào, mùa nào, quẻ nào.
• Tra ngày giờ vào tiết bằng công cụ lịch của trang thay vì lịch in sẵn của nơi khác múi giờ.

Nguồn tham khảo

• Hoài Nam Tử — Thiên Văn Huấn, đoạn cán Bắc Đẩu chỉ 24 phương theo 24 tiết (nguyên văn hai vế đầu; phần còn lại dẫn đại ý).
• Linh Khu — thiên Cửu Cung Bát Phong, đoạn Thái Nhất du tám cung (dẫn đại ý).
• Quái khí của Mạnh Hỷ đời Hán (quẻ tích mười hai tháng), theo Tân Đường Thư, Lịch chí, phần Quái nghị (dẫn đại ý).
• Ngày vào tiết năm 2027, âm lịch đầu tháng 2/2027 và sao năm phi tinh: tính bằng bộ máy âm lịch và công cụ phi tinh của aihuyenhoc.com, đối chiếu với bảng ở bài tiết khí 2027.