Lại Bố Y: thầy phong thủy áo vải đời Tống, giữa truyện chỉ đất dân gian và cuốn Thôi Quan Thiên

Lại Bố Y, tên thường ghi là Lại Văn Tuấn, là thầy địa lý đời Tống theo truyền thống, nổi tiếng trong truyện dân gian miền Nam Trung Hoa. Chính sử không có ghi chép chắc về ông. Văn bản gắn tên ông còn lại là Thôi Quan Thiên; phần lớn những gì người ta kể về ông, như chỉ đất, đối đầu Tần Cối, thuộc lớp truyện.

Ở Quảng Đông, Quảng Tây, Phúc Kiến, gần như làng nào có núi cũng có một câu chuyện "Lại Bố Y đi qua đây". Ở Việt Nam, tên ông đến qua sách phong thủy dịch từ tiếng Hoa và qua phim truyện. Bài này làm việc tách lớp mà các bài nhân vật trên trang đã làm với Dương Quân Tùng hay Quách Phác: chỉ ra cái gì có văn bản, cái gì là truyền thống nghề, cái gì là truyện kể, và vì sao truyện về ông lại có hình dạng như vậy.

Chính sử im lặng

Điều đầu tiên cần nói thẳng: Tống Sử không có truyện Lại Văn Tuấn, và các tài liệu chính thức đời Tống mà người ta thường dẫn cũng không chép ông. Năm sinh năm mất của ông không được biết. Những con số đôi khi thấy trên mạng không có nguồn đời Tống đứng sau.

Nguồn sớm nhất có tầm vóc học thuật là lời các nhà biên soạn Tứ Khố Toàn Thư đời Thanh khi chép cuốn Thôi Quan Thiên. Theo đề yếu, đại ý: sách cũ đề Lại Văn Tuấn đời Tống soạn; Văn Tuấn tên chữ Thái Tố, người Xử Châu, từng làm quan ở Kiến Dương, thích thuật xem đất, bỏ chức đi chơi khắp nơi, tự hiệu là Bố Y Tử, nên đời gọi là Lại Bố Y. Các nhà biên soạn chép lại tiểu sử ấy theo lời đề trong sách và truyền thống của nghề, không có nguồn nào kiểm được hơn.

Đó là toàn bộ "phần sử" có thể dựa vào: một tên, một tên chữ, một quê quán, một chức quan nhỏ đã bỏ, và một biệt hiệu. Cả mấy điều ấy cũng đến qua lời đề của chính cuốn sách gắn tên ông.

Còn một chỗ rối nữa. Thanh Nham Tùng Lục của Vương Vĩ đời Minh, khi kể dòng phép Giang Tây, nhắc tên Lại Đại Hữu bên cạnh Tạ Tử Dật như những người nối Dương Quân Tùng, Tăng Văn Địch. Lại Đại Hữu và Lại Văn Tuấn là một người, hai người cùng họ, hay hai lớp truyền thuyết nhập vào nhau, hiện không đủ tài liệu để nói. Truyền thống dân gian về sau gọi chung là "Lại Bố Y".

Hai chữ "bố y" và hai chữ "thôi quan"

Tên gọi của ông và tên cuốn sách đặt cạnh nhau tạo ra một nghịch lý đáng để ý.

Bố y là áo vải, chỉ người thường dân không làm quan. Theo đề yếu, ông tự đặt hiệu ấy sau khi bỏ chức. Hình ảnh người có học từ bỏ quan trường để đi núi, giúp dân, là hình ảnh mà người đời rất thích.

Thôi quan là giục cho lên quan, thăng quan nhanh. Tên sách hứa với người dùng rằng đặt mộ đúng phép sẽ giúp con cháu sớm đỗ đạt, làm quan.

Một người bỏ quan đi làm áo vải lại đứng tên cuốn sách hứa cho người khác lên quan. Có thể đọc nghịch lý này theo hai cách. Cách thứ nhất là cách của truyện: thầy biết hết mà không cần cho mình. Cách thứ hai là cách của người làm sử văn bản: tên sách phản ánh nhu cầu của khách hàng đời Tống, một xã hội mà khoa cử là con đường thăng tiến chính, và nghề địa lý muốn bán đúng điều khách mong. Người đọc hôm nay nên hiểu tên sách theo cách thứ hai, như một tấm nhãn của thời đại, không như một lời hứa.

Thôi Quan Thiên viết gì

Thôi Quan Thiên lưu hành thành hai quyển, chia bốn phần theo bốn đối tượng quen thuộc của nghề địa lý: long (mạch núi), huyệt (chỗ đặt), sa (núi nhỏ, gò đống quanh huyệt), thủy (nước). Bốn phần ấy cũng là bốn chữ mà bài long, huyệt, sa, thủy, hướng dùng làm khung.

Điểm làm Thôi Quan Thiên khác các sách hình thế là nó gắn tên sao vào hai mươi bốn sơn rồi luận long, sa, thủy theo các tên sao ấy, tức là đi theo lối lý khí, tính bằng phương vị trên la kinh, chứ không chỉ nhìn hình núi. Truyền thống nghề vì thế gắn tên ông với trung châm, vòng hai mươi bốn sơn trên la kinh lệch nửa ô so với chính châm, dùng để xét sa. Bài địa bàn, nhân bàn, thiên bàn giải thích ba vòng và nói rõ việc gán trung châm cho Lại Văn Tuấn là lời truyền của nghề, các sách bàn kỹ ba vòng phần lớn là sách đời Minh, Thanh.

Chúng tôi chưa đối chiếu được bản Thôi Quan Thiên trong Tứ Khố với các bản in dân gian; các bản lưu hành hiện nay có nhiều lời chú thêm của người sau, nên bài không trích nguyên văn câu nào của sách.

Lớp truyện: vì sao ông đi khắp miền Nam Trung Hoa

Kho truyện về Lại Bố Y rất lớn và có cấu trúc rõ. Bản phổ biến nhất kể: ông từng làm thầy địa lý trong triều Nam Tống, có tài đến mức được vua tin, nhưng đắc tội với gian thần Tần Cối, phải bỏ đi, lang thang khắp Giang Tây, Phúc Kiến, Quảng Đông, Quảng Tây. Trên đường đi, mỗi làng lại có một chuyện.

Các chuyện ấy xoay quanh mấy mô típ lặp lại:

• Thử lòng rồi chỉ đất. Ông giả làm người nghèo, xin ăn, xin nước. Nhà nào tử tế được ông chỉ cho một chỗ đặt mộ tốt; nhà nào khinh người thì nhận một lời khuyên trông như tốt mà thật ra dẫn tới chỗ bất lợi.
• Câu sấm để lại. Ông đi qua một nơi, để lại một câu thơ nói về thế đất; dân làng nhiều đời sau mới "hiểu ra".
• Thầy giỏi mà mình long đong. Ông chỉ đất cho bao người mà tự mình không có nhà cửa, không con cháu hiển đạt.

Gắn ông với Tần Cối có lý do kể chuyện rõ ràng: Tần Cối là hình mẫu kẻ gian trong ký ức dân gian Trung Hoa, gắn với vụ án Nhạc Phi. Cho thầy địa lý đối đầu với Tần Cối là cách đặt ông về phía chính nghĩa, và giải thích vì sao một người tài như thế lại phải lang thang. Không có tài liệu đời Tống nào cho thấy có cuộc đối đầu ấy.

Người Việt đọc tới đây sẽ thấy rất quen. Kho truyện về Tả Ao ở nước ta có cùng các mô típ: thầy giỏi sang học nghề, về chỉ đất cho người hiền, làm khó kẻ ác, mà tự mình đời nghèo. Kho truyện về Cao Biền thì ở chiều ngược lại, thầy địa lý phương Bắc tìm cách phá thế đất phương Nam. Những truyện ấy cho thấy ở mọi nơi, dân gian dùng hình ảnh thầy địa lý để nói về đạo đức: đất tốt về tay người có đức, không về tay người có tiền. Đó là một thông điệp đẹp, và là lý do chính khiến các truyện ấy sống lâu.

Vì sao truyền thống cần một Lại Bố Y

Trong lịch sử phong thủy, có một khoảng trống giữa Dương Quân Tùng cuối Đường và các sách lý khí phát triển mạnh đời Minh, Thanh. Các phái về sau cần những mắt xích đời Tống để nối dòng truyền: một thầy hình thế đời Đường không đủ để giải thích nguồn gốc các vòng la kinh, các phép tính theo sơn hướng. Lại Văn Tuấn, với cuốn sách gắn tên dùng phương vị và sao, với biệt hiệu áo vải và câu chuyện bỏ quan, là mắt xích hợp nhất.

Bài phái Tam Hợp và bài phái Tam Nguyên đều kể dòng của mình qua Lại Văn Tuấn, mỗi phái theo một cách. Đó là cách nghề truyền thống tạo uy tín: không phải bằng chứng minh văn bản, mà bằng nối tên.

Sách cổ nói gì

Tứ Khố Toàn Thư Tổng Mục Đề Yếu, mục Thôi Quan Thiên, đại ý: sách cũ đề Lại Văn Tuấn đời Tống soạn; Văn Tuấn tên chữ Thái Tố, người Xử Châu, từng làm quan ở Kiến Dương, thích thuật xem đất, bỏ chức đi chơi khắp nơi, tự hiệu Bố Y Tử. — Tứ Khố Toàn Thư Tổng Mục Đề Yếu

Bình: Toàn bộ tiểu sử "có giấy tờ" của Lại Bố Y nằm trong mấy dòng này, và mấy dòng này mở đầu bằng chữ "sách cũ đề". Các nhà biên soạn Tứ Khố đã cẩn thận nói rõ họ đang chép lời đề, không phải xác nhận. Người đọc hôm nay nên giữ đúng sự cẩn thận ấy.

Thanh Nham Tùng Lục của Vương Vĩ, đại ý: phép Giang Tây khởi từ Dương Quân Tùng, Tăng Văn Địch, sau có Lại Đại Hữu, Tạ Tử Dật tinh thông; phép ấy chủ về hình thế. — Vương Vĩ, Thanh Nham Tùng Lục

Bình: Một học giả đời Minh xếp người họ Lại vào dòng hình thế, trong khi cuốn Thôi Quan Thiên gắn tên Lại Văn Tuấn lại đi theo lối phương vị. Sự lệch này là thêm một lý do để không gộp mọi thứ "của Lại Bố Y" làm một.

Đọc cho đúng mức

Lại Bố Y có thể là người thật, một thầy địa lý đời Tống có tiếng trong vùng, nhưng không có ghi chép đời Tống nào xác nhận. Các chi tiết tiểu sử đều đến từ lời đề sách và truyền thống nghề.

Thôi Quan Thiên là sách gắn tên. Nó cho biết một dòng lý khí đã muốn nhận ông làm tác giả, không cho biết ông viết gì.

Truyện dân gian là văn hóa, không phải bằng chứng. Những câu chuyện chỉ đất cho người hiền, làm khó kẻ ác, đối đầu Tần Cối là kho truyện quý về đạo đức và về cách người xưa nghĩ về đất. Dùng chúng để chứng minh một thế đất "đã được Lại Bố Y điểm" là đọc sai thể loại.

Tên sách không phải lời hứa. "Thôi quan" là tấm nhãn của một thời mà khoa cử là đường tiến thân; không phép đặt mộ nào được chứng minh làm con cháu lên chức.

Việc nên làm

1. Khi nghe một nơi được giới thiệu là "đất Lại Bố Y điểm", hỏi lại câu chuyện ấy được ghi lần đầu khi nào, ở sách nào.
2. Đọc song song một truyện Lại Bố Y và một truyện Tả Ao, so các mô típ; bạn sẽ thấy truyện thầy địa lý ở hai nước cùng nói một bài học đạo đức.
3. Nếu bạn học la kinh, nhớ rằng việc gán trung châm cho Lại Văn Tuấn là lời truyền; học công dụng của vòng trước, câu chuyện người đặt ra nó sau.

Nguồn tham khảo

• Thôi Quan Thiên, đề Lại Văn Tuấn: bố cục bốn phần long, huyệt, sa, thủy (đại ý; chưa đối chiếu bản Tứ Khố với bản in dân gian).
• Tứ Khố Toàn Thư Tổng Mục Đề Yếu, mục Thôi Quan Thiên: tiểu sử theo lời đề sách (đại ý).
• Vương Vĩ, Thanh Nham Tùng Lục: đoạn phân phép Giang Tây, nhắc Lại Đại Hữu (đại ý).
• Truyện kể dân gian về Lại Bố Y ở các tỉnh miền Nam Trung Hoa: tổng hợp các mô típ chung, không dẫn một bản cụ thể.