Quẻ Sơn Hỏa Bí (22): vẻ đẹp bên ngoài và chỗ dừng của nó

Quẻ Bí là quẻ số 22, Cấn (núi) ở trên, Ly (lửa) ở dưới. Bí là trang sức, là cái đẹp có văn vẻ. Lời quẻ chỉ cho "thông" và "lợi nhỏ khi có chỗ đi": vẻ ngoài giúp được việc nhỏ, không gánh nổi việc lớn. Sáu hào đi một vòng từ trang điểm cầu kỳ trở về màu trắng trơn.

Hình quẻ: lửa soi chân núi

Lửa đốt dưới chân núi thì cây cỏ, đá trên núi được soi sáng, hiện đủ màu sắc. Núi không đổi, chỉ được ánh lửa tô thêm. Cái đẹp của Bí là thế: bản chất ở đó sẵn, trang sức chỉ làm nó hiện ra.

Nhìn hào, cứng mềm xen kẽ nhau: dương, âm, dương, âm, âm, dương. Thoán truyện gọi sự đan xen ấy là "văn": cứng mềm giao nhau là văn của trời, văn sáng mà biết dừng là văn của người. Ly là sáng, Cấn là dừng; có sáng mà không biết dừng thì thành loè loẹt.

Lời quẻ và Thoán truyện

"Bí, hanh, tiểu lợi hữu du vãng." Thông; lợi nhỏ khi có chỗ đi.

Thoán truyện có một câu mà chữ "văn hoá" của tiếng Việt lấy gốc từ đây: "Quan hồ thiên văn dĩ sát thời biến, quan hồ nhân văn dĩ hoá thành thiên hạ." Xem văn vẻ của trời để biết thời biến đổi; xem văn vẻ của người để giáo hoá thành thiên hạ. Văn ở đây không phải chữ nghĩa, mà là mọi lớp hình thức người ta khoác cho đời sống: lễ, phép, cách ăn mặc, cách xưng hô.

Tương truyền Khổng Tử có lần bói được quẻ Bí mà không vui, vì cho rằng sắc trắng thì cứ trắng, ngọc quý thì không cần chạm trổ. Chuyện này chép trong vài sách đời Tần Hán, mỗi bản kể một kiểu, nên chỉ nên xem như một cách đọc quẻ, không phải sử liệu chắc.

Đại Tượng: làm sáng việc chính sự, không dám xử ngục

"Sơn hạ hữu hoả, Bí; quân tử dĩ minh thứ chính, vô cảm chiết ngục." Dưới núi có lửa; người quân tử làm sáng các việc chính sự thường ngày, không dám quyết đoán việc hình ngục.

Lửa dưới núi chỉ soi được gần. Cái sáng của trang sức đủ cho việc vặt, việc thủ tục, nhưng không đủ để phán xử điều hệ trọng. Đặt cạnh quẻ Phệ Hạp liền trước, vốn "lợi dùng ngục", câu này như một lời chặn: đừng lấy vẻ ngoài mà xử người.

Sáu hào: từ gót chân đến màu trắng

Sơ Cửu. Đại ý: trang sức ở ngón chân, bỏ xe mà đi bộ. Người ở dưới thấp chỉ cần sửa sang cho chính bước chân mình. Có xe mà không đi vì xe ấy không hợp nghĩa, thì đi bộ còn đẹp hơn.

Lục Nhị. Đại ý: trang sức cho bộ râu. Râu đi theo cằm, động thì động cùng. Hào âm theo hào Cửu Tam bên trên: vẻ đẹp nương vào một chủ thể, không tự đứng được.

Cửu Tam. Đại ý: trang sức lấp lánh như thấm nước; giữ chính lâu dài thì tốt. Đẹp nhất quẻ, nằm giữa hai hào âm được tôn lên. Nguy cơ là đắm vào cái đẹp ấy, nên lời hào dặn giữ bền.

Lục Tứ. Đại ý: trang sức mà trắng trơn, ngựa trắng như bay; không phải giặc, là cầu hôn. Hào này đang muốn tới với Sơ Cửu, bị Cửu Tam chắn giữa nên ngờ là kẻ cướp. Rồi nhận ra người kia đến để kết thân. Vẻ ngoài khiến ta nghi; nhìn kỹ thì khác.

Lục Ngũ. Đại ý: trang sức nơi vườn đồi, bó lụa mỏng manh; hơi đáng thẹn, cuối cùng tốt. Ngôi cao mà chuộng giản dị, lễ vật ít ỏi. Người ta có thể chê keo, nhưng về sau thấy là đúng.

Thượng Cửu. Đại ý: "Bạch bí, vô cữu" — trang sức bằng màu trắng, không lỗi. Đi hết đường trang điểm thì quay về chỗ không cần trang điểm. Đây là đích của cả quẻ.

Gieo được quẻ Bí nên đọc thế nào

• Việc làm: thời hợp với việc chỉn chu hình thức: hồ sơ, bao bì, cách trình bày. Nhưng đừng để phần vỏ gánh việc lớn; quyết định quan trọng thì phải xem ruột.
• Quan hệ: buổi đầu quen nhau, người ta thấy nhau qua vẻ ngoài. Hào Lục Tứ nhắc: cái làm mình e ngại có thể là thiện ý. Cũng đừng đầu tư vào vẻ đẹp tới mức quên người thật.
• Việc đang chờ: "lợi nhỏ khi có chỗ đi": làm những bước nhỏ được, đừng đặt cược lớn vào lúc này. Hào động ở Lục Ngũ hay Thượng Cửu thì nên giản lược bớt.

Quẻ trước, quẻ sau, quẻ đảo, quẻ đối

Theo Tự Quái, hợp nhau thì phải có lễ, không hợp qua loa, cho nên sau Phệ Hạp (21) là Bí; trang sức tới cùng thì cái thông cũng hết, nên tiếp là Bác (23), bị bóc mòn. Quẻ đảo là Phệ Hạp, cặp xử án và không dám xử án. Quẻ đối là Khốn (47), lúc cùng quẫn chẳng còn gì để trang sức.