Kinh Tâm Bào (Thủ Quyết Âm): tạng thứ sáu, 9 huyệt và lý do sách cổ gọi là 'Tâm Chủ'

Kinh Tâm Bào, tên đủ Thủ Quyết Âm Tâm Bào kinh, khởi trong ngực, thuộc Tâm Bào (màng bọc quanh tim), nổi ra ở huyệt Thiên Trì cạnh vú, rồi chạy dọc chính giữa mặt trong cánh tay tới đầu ngón giữa (Trung Xung). Kinh chỉ có 9 huyệt, thuộc hành Hoả, vượng giờ Tuất (19–21 giờ), đi cặp biểu lý với kinh Tam Tiêu.

Năm tạng mà sáu kinh âm

Đông y nói ngũ tạng: Can, Tâm, Tỳ, Phế, Thận. Nhưng kinh âm lại có sáu. Kinh thứ sáu phải gắn vào một "tạng" nào đó, và người xưa chọn lớp màng bao quanh tim, gọi là Tâm Bào lạc. Ở chiều ngược lại, sáu phủ có thêm Tam Tiêu, một phủ cũng khó chỉ ra hình dạng. Hai thứ ấy ghép thành cặp biểu lý, và Nạn Kinh nạn 25 nói gọn: Tâm Chủ với Tam Tiêu là biểu lý, đều có tên mà không có hình (đại ý).

Nhiều nhà nghiên cứu lịch sử y học đọc cách sắp này như dấu vết của một khung đối xứng có trước (ba âm ba dương, tay và chân, thành mười hai), rồi tạng phủ mới được gán vào cho đủ chỗ; Tâm Bào là ô thứ sáu của hàng kinh âm. Đó là một cách giải thích, không phải lời sách cổ.

Linh Khu gọi kinh này là "Tâm Chủ"

Thiên Kinh Mạch không mở đầu bằng chữ "Tâm Bào" mà bằng chữ "Tâm Chủ": kinh này thay Tâm đứng ra làm chủ việc. Lý do nằm ở thiên Tà Khách, đã kể kỹ ở trang kinh Tâm: Tâm không để tà khí vào, nên tà gọi là "ở Tâm" đều dừng ở Tâm Bào, và năm du huyệt ghi cho "Tâm" trong thiên Bản Du đều nằm trên kinh này.

Nhìn từ phía Tâm Bào, chuyện ấy giải thích một điều hay làm người mới học bối rối: ở nhiều chỗ trong sách cổ, nơi ta chờ chữ "Tâm" thì lại gặp chữ "Tâm Bào" hoặc "Tâm Chủ". Đó không phải chép lẫn, mà là cùng một quan niệm: Tâm Bào là cánh cửa, Tâm là căn phòng bên trong.

Đường đi: kinh đi giữa

Ba kinh âm ở tay xếp như ba làn đường: Phế đi làn ngoài phía ngón cái, Tâm đi làn trong phía ngón út, Tâm Bào đi làn giữa. Ở bàn tay, một nhánh từ Lao Cung tách sang đầu ngón áp út để trao khí cho kinh Tam Tiêu.

Đường trong "liên lạc lần lượt ba tiêu" là cách Linh Khu viết quan hệ biểu lý: các kinh âm khác chỉ liên lạc đúng một phủ cặp với mình, còn Tâm Bào phải đi qua cả ba tầng của thân, vì Tam Tiêu là phủ trải suốt thân người.

Chín huyệt, chín cái tên

• Thiên Trì (ao trời) và Thiên Tuyền (suối trời): hai huyệt ở vùng ngực, nơi kinh vừa nổi lên.
• Khúc Trạch (đầm ở chỗ cong): nếp khuỷu tay, chỗ nước dồn lại.
• Khích Môn (cửa khe): khích huyệt, loại huyệt ở chỗ khí huyết tụ sâu.
• Gian Sử (sứ giả ở giữa): có thể đọc cùng câu Tố Vấn gọi vùng ngực giữa là "quan thần sứ", vị quan truyền lời cho vua.
• Nội Quan (cửa ải bên trong): lạc huyệt nối sang kinh Tam Tiêu, đối diện huyệt Ngoại Quan ở mặt sau cổ tay; cũng là một trong tám huyệt giao hội, thông với mạch Âm Duy.
• Đại Lăng (gò lớn): giữa nếp cổ tay, nguyên huyệt của kinh.
• Lao Cung (cung lao động): giữa lòng bàn tay, chỗ đầu ngón giữa chạm vào khi nắm tay. Cái tên nói rõ: bàn tay là nơi làm việc.
• Trung Xung (chỗ xông lên ở giữa): đầu ngón giữa, huyệt cuối.

Từ "quan thần sứ" đến "nhiệt vào Tâm Bào"

Tố Vấn ví mười hai tạng phủ như triều đình. Tâm là vua; vùng Đản Trung giữa ngực, mà các nhà chú giải thường hiểu là Tâm Bào, là quan thần sứ, "mừng vui từ đó mà ra". Hình ảnh ấy đi qua hai nghìn năm, đến đời Thanh thì Diệp Thiên Sĩ dùng Tâm Bào để dựng cả một lý thuyết về bệnh sốt: tà ôn nhiệt vào từ trên, trước hết phạm Phế, nếu đi ngược thì truyền vào Tâm Bào. Trong ngôn ngữ ôn bệnh, "nhiệt nhập Tâm Bào" là mô tả giai đoạn nặng có rối loạn ý thức (xem ôn bệnh học). Ngày nay, người sốt cao mà lơ mơ, nói sảng, co giật cần được đưa đi cấp cứu ngay.

Sách cổ nói gì

Dịch: Mạch Thủ Quyết Âm của Tâm Chủ, tức Tâm Bào lạc, khởi trong ngực, ra thuộc Tâm Bào lạc, xuống qua cơ hoành, lần lượt liên lạc ba tiêu. — Linh Khu, thiên Kinh Mạch

Dịch: Đản Trung là quan thần sứ, mừng vui từ đó mà ra. — Tố Vấn, thiên Linh Lan Bí Điển Luận

Dịch: Tà ôn nhận vào từ trên, trước hết phạm Phế, đi ngược thì truyền vào Tâm Bào. — Diệp Thiên Sĩ, Ôn Nhiệt Luận

Bình: câu đầu là căn cước của kinh, có cả tên "Tâm Chủ" lẫn chữ "lịch lạc" (đi qua lần lượt) ba tiêu; hai câu sau, cách nhau gần hai nghìn năm, cùng đặt Tâm Bào ở vị trí lớp che chắn đứng trước Tâm.

Đọc cho đúng mức

Màng ngoài tim trong giải phẫu có thật, nhưng Tâm Bào của Đông y là một vai trò trong học thuyết, không trùng khít với màng ngoài tim. Huyệt Nội Quan được nghiên cứu khá nhiều: tổng quan Cochrane về kích thích huyệt này để giảm buồn nôn, nôn sau mổ cho thấy có hiệu quả hơn kích thích giả, nhưng độ tin cậy của bằng chứng được xếp thấp; vòng đeo cổ tay chống say xe dựa trên huyệt này (xem kinh lạc dưới góc nhìn nghiên cứu hiện đại). Điều đó không có nghĩa bấm Nội Quan dùng được cho đau ngực hay hồi hộp.

Việc nên làm

1. Học ba kinh âm ở tay theo ba làn: Phế ngoài, Tâm Bào giữa, Tâm trong.
2. Đau tức ngực lan lên vai, hàm hay cánh tay trái, khó thở, vã mồ hôi, hồi hộp kèm choáng là dấu hiệu cần gọi cấp cứu, không xoa bóp hay bấm huyệt để chờ.
3. Buồn nôn kéo dài không rõ nguyên do cũng cần đi khám tìm nguyên nhân.

Nguồn tham khảo

• Hoàng Đế Nội Kinh – Linh Khu — thiên Kinh Mạch (nguyên văn câu mở đầu đường kinh), thiên Bản Du (năm du huyệt của Tâm), thiên Tà Khách (đại ý)
• Hoàng Đế Nội Kinh – Tố Vấn — thiên Linh Lan Bí Điển Luận
• Nạn Kinh — nạn 25 (đại ý)
• Ôn Nhiệt Luận — Diệp Thiên Sĩ, câu mở đầu
• Tổ chức Y tế Thế giới, Khu vực Tây Thái Bình Dương — Chuẩn vị trí huyệt châm cứu, 2008
• Bài mười hai chính kinh, kinh Tam Tiêu, sáu cặp kinh biểu lý trên aihuyenhoc.com