Kinh Tâm (Thủ Thiếu Âm Tâm kinh): chín huyệt từ hõm nách tới ngón út và chuyện kinh từng không có du huyệt

Thủ Thiếu Âm Tâm kinh, đường kinh thứ năm, mở đầu vòng thứ hai của mười hai kinh. Kinh khởi trong tim, có nhánh lên họng nối với mắt; đường có huyệt ra từ hõm nách, theo mặt trong phía sau cánh tay, qua cổ tay phía ngón út, tới đầu ngón út. Kinh chỉ có 9 huyệt, thuộc Hỏa, vượng giờ Ngọ (11–13 giờ), cặp biểu lý với kinh Tiểu Trường.

Đường đi: ba nhánh từ "tâm hệ"

Linh Khu tả kinh Tâm khởi từ trong tim, ra thuộc "tâm hệ". Chữ "hệ" ở đây là sợi buộc, các nhà chú giải đời sau hiểu là những mạch lớn nối tim với các tạng khác. Từ tâm hệ chia ba nhánh:

• Nhánh xuống: qua cơ hoành, liên lạc Tiểu Trường. Đây là đường nối cặp biểu lý.
• Nhánh lên: kẹp hai bên họng, nối với "mục hệ", sợi buộc của mắt. Nhờ nhánh này mà sách cổ nói tâm thần hiện ra ở ánh mắt.
• Nhánh thẳng: từ tâm hệ quay lên phổi, ra dưới nách ở Cực Tuyền, rồi dọc bờ sau mặt trong cánh tay, đi sau kinh Phế và kinh Tâm Bào, xuống khuỷu, theo bờ trong cẳng tay tới xương đậu ở cổ tay, vào lòng bàn tay, ra đầu ngón út phía ngón áp út (Thiếu Xung).

Ở mặt trong cánh tay, ba kinh âm tay xếp thành ba làn: Phế ở làn ngoài (phía ngón cái), Tâm Bào làn giữa, Tâm làn trong (phía ngón út).

Chín huyệt, ngắn nhất cùng Tâm Bào

Bốn huyệt Linh Đạo, Thông Lý, Âm Khích, Thần Môn xếp sát nhau trên một đoạn chưa đầy hai thốn ở cổ tay, mỗi huyệt cách nhau chừng nửa thốn. Người mới học thường lẫn bốn huyệt này. Tên huyệt ở kinh Tâm cũng mang màu "tinh thần" rõ hơn kinh khác: Thanh Linh (linh thiêng trong trẻo), Linh Đạo (đường của linh), Thần Môn (cửa của thần). Bài ý nghĩa tên huyệt giải thêm cách đặt tên.

Kinh từng "không có du huyệt"

Đây là chi tiết làm kinh Tâm khác hẳn mười một kinh còn lại. Trong Linh Khu thiên Tà Khách, Hoàng Đế hỏi vì sao riêng mạch Thủ Thiếu Âm không có du huyệt. Kỳ Bá đáp đại ý: Tâm là chủ lớn của năm tạng sáu phủ, là nơi tinh thần trú ngụ, tạng ấy bền chắc, tà khí không chứa được; nếu tà chứa được thì tâm bị thương, thần bị rời. Cho nên mọi tà khí nói là "ở tâm" thật ra đều ở Tâm Bào lạc, tức màng bao tim, và châm vào đường của Tâm Bào là đủ.

Dấu vết của lối nghĩ này còn thấy rõ trong Linh Khu:

• Thiên Bản Du liệt kê năm du huyệt "của Tâm" là Trung Xung, Lao Cung, Đại Lăng, Gian Sử, Khúc Trạch, tức năm huyệt mà ngày nay ta xếp vào kinh Tâm Bào.
• Thiên Cửu Châm Thập Nhị Nguyên ghi nguyên huyệt của Tâm là Đại Lăng, cũng là huyệt của Tâm Bào ngày nay.

Phải đến đời Tấn, Hoàng Phủ Mật trong Châm Cứu Giáp Ất Kinh mới sắp đủ năm du huyệt riêng cho Thủ Thiếu Âm (Thiếu Xung, Thiếu Phủ, Thần Môn, Linh Đạo, Thiếu Hải) như ta thấy trong bảng (đại ý). Nghĩa là danh sách chín huyệt của kinh Tâm là sản phẩm của quá trình bổ sung qua nhiều thế kỷ, không có sẵn từ đầu. Đọc kinh Tâm là thấy rõ hệ kinh lạc được người xưa xây dần chứ không ra đời một lần. Chuyện Tâm Bào "chịu thay" cho Tâm kể tiếp ở trang kinh Tâm Bào.

Tâm, Hỏa và giờ Ngọ

Tố Vấn gọi Tâm là "quan quân chủ", ông vua của các tạng, nơi thần minh phát ra. Tâm thuộc Hỏa, ứng mùa hạ, khai khiếu ra lưỡi, vẻ tươi hiện ở mặt, chủ huyết mạch. Giờ Ngọ (11–13 giờ) gán cho Tâm là lúc mặt trời đứng bóng, dương khí lên đỉnh; nhiều sách dưỡng sinh nhân đó khuyên chợp mắt buổi trưa. Lời khuyên ngủ trưa và các nghiên cứu về nó ở bài dưỡng sinh mùa hè.

Sách cổ nói gì

Tâm là quan quân chủ, thần minh từ đó mà ra. — Tố Vấn, Linh Lan Bí Điển Luận

Đại ý Linh Khu, thiên Tà Khách: Tâm là chủ lớn của năm tạng sáu phủ, là nơi tinh thần trú ngụ; các tà khí nói là ở tâm đều ở Tâm Bào lạc, cho nên riêng kinh này không có du huyệt.

Bình: hai đoạn đặt cạnh nhau cho thấy người xưa coi Tâm là trung tâm vừa của thân vừa của tâm trí, và vì quý nên "che chắn" nó bằng một lớp Tâm Bào. Đây là cách nghĩ chính trị nhiều hơn giải phẫu: vua không tiếp khách lạ, có quan cận thần đứng ra thay.

Đọc cho đúng mức

"Tâm" Đông y gồm cả chức năng tuần hoàn lẫn tinh thần, rộng hơn quả tim. Lý luận "tâm không chịu tà" là một quan niệm triết học y học, không phải nhận định về bệnh tim: bệnh tim mạch là có thật, cần khám và theo dõi bằng y học hiện đại. Vị trí huyệt trong bảng chỉ để hình dung, không để tự định huyệt.

Việc nên làm

1. Đọc kinh Tâm cùng kinh Tiểu Trường và bài sáu cặp kinh biểu lý.
2. Muốn hiểu chuyện Tâm Bào "đứng thay", đọc tiếp trang kinh Tâm Bào và bài mười hai chính kinh.
3. Gọi cấp cứu 115 hoặc đến cơ sở y tế ngay khi đau thắt ngực, đau lan ra tay trái, hàm hay lưng, khó thở, vã mồ hôi, ngất; đi khám sớm khi hồi hộp, mất ngủ, lo âu kéo dài.

Nguồn tham khảo

• Linh Khu: thiên Kinh Mạch, Tà Khách, Bản Du, Cửu Châm Thập Nhị Nguyên (đại ý).
• Tố Vấn: Linh Lan Bí Điển Luận (câu trích).
• Hoàng Phủ Mật, Châm Cứu Giáp Ất Kinh (đời Tấn): sắp năm du huyệt của Thủ Thiếu Âm (đại ý).
• Tổ chức Y tế Thế giới, Văn phòng khu vực Tây Thái Bình Dương: Chuẩn vị trí huyệt châm cứu, 2008.