Kinh Thận (Túc Thiếu Âm): từ lòng bàn chân lên gốc lưỡi, đường kinh đi qua bốn tạng

Túc Thiếu Âm Thận kinh, gọi tắt là kinh Thận, khởi ở lòng bàn chân (huyệt Dũng Tuyền), vòng sau mắt cá trong, lên mặt trong chân, đi sát đường giữa bụng và ngực, kết thúc dưới xương đòn (Du Phủ). Kinh có 27 huyệt, thuộc hành Thuỷ, vượng giờ Dậu (17–19 giờ), đi cặp biểu lý với kinh Bàng Quang.

Kinh duy nhất bắt đầu từ lòng bàn chân

Mười một kinh còn lại đều có huyệt đầu ở ngực, ở nách, ở mặt hoặc ở đầu ngón tay ngón chân. Riêng kinh Thận nhận khí từ kinh Bàng Quang ở ngón chân út, rồi Linh Khu tả nó "đi chéo vào giữa lòng bàn chân": huyệt đầu tiên nằm ngay chỗ lõm của gan bàn chân khi co ngón. Tên huyệt là Dũng Tuyền, "suối phun lên". Người đặt tên hình dung khí của kinh Thuỷ trồi lên từ mặt đất như mạch nước ngầm, đúng với chỗ thấp nhất của thân người.

Từ đó kinh đi tiếp theo một lộ trình có nhiều khúc vòng hơn ta tưởng:

Đoạn quanh mắt cá trong là chỗ khí kinh "đi vòng": từ Thái Khê xuống Đại Chung, Thuỷ Tuyền ở gót, rồi vòng lên Chiếu Hải dưới mắt cá. Học trò châm cứu hay nhầm thứ tự bốn huyệt này vì chúng không xếp theo một đường thẳng.

Đường trong: một kinh chạm tới bốn tạng

Phần đường ngoài có huyệt chỉ là nửa câu chuyện. Đường trong của kinh Thận, theo thiên Kinh Mạch, xuyên cột sống để thuộc Thận và liên lạc Bàng Quang, rồi có một nhánh thẳng đi lên: xuyên qua Can và cơ hoành, vào trong Phế, theo họng, kẹp gốc lưỡi. Một nhánh khác từ Phế ra liên lạc Tâm, rót vào trong ngực.

Đếm lại: Thận, Can, Phế, Tâm. Kinh Thận chạm tới bốn trong năm tạng, nhiều hơn bất kỳ kinh âm nào. Thầy thuốc xưa dựa vào chính đường đi này để giải thích ba ý quen thuộc của Đông y:

• Thận nạp khí. Phế thở ra, Thận "kéo khí xuống". Nạn Kinh nói hơi thở ra thuộc Tâm và Phế, hơi hít vào thuộc Thận và Can. Đường kinh từ Thận đi thẳng vào Phế là cái cầu cho ý ấy.
• Tâm Thận tương giao. Tâm và Thận cùng mang tên Thiếu Âm (Thủ Thiếu Âm Tâm, Túc Thiếu Âm Thận). Nhánh kinh Thận liên lạc Tâm là con đường để "nước" của Thận lên chế "lửa" của Tâm, mà sách gọi là thuỷ hoả ký tế.
• Thận và họng, lưỡi. Kinh đi tới gốc lưỡi, nên sách cổ hay đọc chứng khô họng về đêm qua Thận âm.

Hai mươi bảy tên huyệt: nửa dưới là nước, nửa trên là thần

Đọc liền tên 27 huyệt, ta thấy người xưa đặt chữ rất có chủ ý. Ở chân, gần như toàn tên nước và địa hình trũng: Dũng Tuyền (suối phun), Nhiên Cốc (hang dưới xương nhiên cốt), Thái Khê (khe lớn), Thuỷ Tuyền (suối nước), Chiếu Hải (soi xuống biển), Phục Lưu (dòng chảy trở lại), Âm Cốc (hang phía âm). Lên tới ngực, tên đổi hẳn giọng: Thần Phong (đất phong của thần), Linh Khư (gò thiêng), Thần Tàng (kho của thần), rồi Du Phủ (phủ chuyển khí) ngay dưới xương đòn.

Ba huyệt mang chữ "thần", "linh" đứng sát vùng tim là có lý: theo tạng tượng, Tâm tàng thần. Đường kinh đi từ chỗ "nước" ở đáy lên chỗ "thần" ở ngực là một cách viết bằng tên huyệt cái ý Tâm Thận tương giao kể trên (xem đọc tên huyệt như đọc chữ Hán).

Đoạn bụng đi chung với mạch Xung, và một dị bản

Mười một huyệt ở bụng của kinh Thận, từ Hoành Cốt lên U Môn, đều được các sách châm cứu ghi là chỗ giao hội với mạch Xung, một trong kỳ kinh bát mạch. Nhưng hai sách gốc nói khác nhau về việc mạch Xung đi cùng kinh nào:

• Tố Vấn thiên Cốt Không Luận: mạch Xung khởi ở khí nhai, đi cùng kinh Thiếu Âm, kẹp rốn đi lên, tới trong ngực thì toả ra (đại ý).
• Nạn Kinh nạn 28: mạch Xung khởi ở khí xung, đi cùng kinh Dương Minh, kẹp rốn đi lên, tới trong ngực thì toả ra.

Hai câu gần như giống từng chữ, chỉ khác tên kinh. Các sách châm cứu đời sau phần lớn theo Tố Vấn, xếp huyệt giao hội của mạch Xung trên kinh Thận. Đây là một ví dụ nhỏ cho thấy hệ kinh lạc không phải một bản vẽ thống nhất từ đầu, mà là nhiều lớp ghi chép được người sau dàn xếp lại (xem kỳ kinh bát mạch).

Hành Thuỷ, mùa đông và chữ "tàng"

Kinh Thận thuộc Thuỷ, ứng mùa đông. Tố Vấn gọi Thận là "gốc của sự cất giữ", nơi chứa tinh. Ở Việt Nam, Hải Thượng Lãn Ông dành hẳn quyển Huyền Tẫn Phát Vi trong Hải Thượng Y Tông Tâm Lĩnh để bàn thuỷ và hoả trong Thận cùng Mệnh Môn, đi theo hướng của Triệu Hiến Khả đời Minh (đại ý). Với ông, Thận không chỉ là "nước" mà chứa cả gốc lửa của thân thể, và chữa bệnh lâu ngày là phải lo giữ cái gốc ấy (xem Hải Thượng Y Tông Tâm Lĩnh).

Giờ Dậu, khi kinh Thận vượng, là lúc mặt trời lặn, cũng là lúc sách dưỡng sinh khuyên bắt đầu thu lại sau một ngày, đúng tinh thần "tàng" của hành Thuỷ (xem đồng hồ kinh lạc 12 canh giờ).

Sách cổ nói gì

Dịch: Nhánh thẳng từ Thận đi lên, xuyên qua Can và cơ hoành, vào trong Phế, theo họng, kẹp gốc lưỡi. — Linh Khu, thiên Kinh Mạch

Dịch: Thở ra là từ Tâm và Phế, hít vào là về Thận và Can. — Nạn Kinh, nạn 4

Bình: đặt hai câu cạnh nhau sẽ thấy lý luận "Thận nạp khí" đứng trên một đường đi cụ thể của kinh, chứ không phải một câu nói suông.

Đọc cho đúng mức

"Thận" Đông y gom nhiều chức năng (sinh trưởng, sinh sản, xương, tai, tóc, nước) mà y học hiện đại chia cho nhiều cơ quan khác nhau (xem "Thận" Đông y không phải quả thận). Vì thế, quảng cáo "bổ thận" và lo "thận yếu" ngoài đời thường trộn hai nghĩa. Chức năng của quả thận thật chỉ đánh giá được bằng xét nghiệm máu và nước tiểu; đường kinh không cho biết điều đó.

Việc nên làm

1. Đọc kinh Thận theo hai phần: đường ngoài để biết huyệt, đường trong để hiểu vì sao sách cổ nối Thận với Phế, Tâm, họng.
2. Phù mặt hay phù chân, tiểu đêm nhiều bất thường, nước tiểu có bọt kéo dài hoặc đổi màu, huyết áp cao: nên đi khám và làm xét nghiệm chức năng thận, không tự mua thuốc "bổ thận".
3. Người đang dùng thuốc điều trị bệnh thận, gan, tim nên hỏi bác sĩ trước khi dùng thêm bất kỳ bài thuốc nào.

Nguồn tham khảo

• Hoàng Đế Nội Kinh – Linh Khu — thiên Kinh Mạch (nguyên văn câu về nhánh thẳng; đường đi tóm đại ý)
• Hoàng Đế Nội Kinh – Tố Vấn — thiên Lục Tiết Tạng Tượng Luận, thiên Cốt Không Luận (đại ý)
• Nạn Kinh — nạn 4 (nguyên văn), nạn 28 về mạch Xung
• Hải Thượng Y Tông Tâm Lĩnh — Hải Thượng Lãn Ông, quyển Huyền Tẫn Phát Vi (đại ý)
• Tổ chức Y tế Thế giới, Khu vực Tây Thái Bình Dương — Chuẩn vị trí huyệt châm cứu, 2008
• Bài mười hai chính kinh, kinh Bàng Quang trên aihuyenhoc.com