Kinh Phế (Thủ Thái Âm Phế kinh): đường kinh mở đầu vòng lưu chú và chỗ bắt mạch cổ tay

Kinh Phế, tên đủ là Thủ Thái Âm Phế kinh, là đường kinh đứng đầu vòng mười hai kinh. Theo Linh Khu, kinh khởi ở trung tiêu (vùng bụng trên), lên ngực thuộc Phế, rồi chạy dọc mặt trong phía trước cánh tay tới đầu ngón cái. Kinh có 11 huyệt mỗi bên, thuộc hành Kim, vượng giờ Dần (3–5 giờ sáng), đi cặp biểu lý với kinh Đại Trường.

Vì sao vòng kinh mở đầu bằng Phế

Vì sao vòng lưu chú không bắt đầu từ Tâm, tạng được gọi là vua? Câu trả lời nằm ở cách Nội Kinh nghĩ về khí. Thiên Doanh Khí của Linh Khu tả doanh khí sinh ra từ đồ ăn thức uống ở trung tiêu, rồi "từ Thái Âm đi ra", rót sang Thủ Dương Minh, nối tiếp qua mười hai kinh và quay về Thái Âm (đại ý). Nghĩa là điểm xuất phát của dòng khí là chỗ cái ăn được hoá thành khí, và đường đầu tiên đón dòng ấy là kinh Phế.

Vì thế kinh Phế không khởi từ phổi mà từ trung tiêu. Thức ăn và hơi thở gặp nhau ở kinh này: "cốc khí" từ dưới lên, "thanh khí" hít từ ngoài vào, hợp lại ở ngực thành tông khí. Giờ Dần (3–5 giờ) của Phế mở đầu bảng mười hai canh giờ ở bài đồng hồ kinh lạc.

Đường đi: một đường ngắn mà đủ ba đoạn

• Đoạn trong (không có huyệt): trung tiêu → liên lạc Đại Trường → vòng miệng dạ dày → qua cơ hoành → thuộc Phế → lên "phế hệ" (khí quản, họng).
• Đoạn ngực – cánh tay: từ phế hệ chạy ngang ra dưới nách, nổi lên ở Trung Phủ và Vân Môn dưới xương đòn, rồi xuống mặt trong cánh tay, đi phía trước kinh Tâm và kinh Tâm Bào, qua nếp khuỷu ở Xích Trạch.
• Đoạn cẳng tay – bàn tay: dọc bờ ngoài mặt trong cẳng tay, vào chỗ bắt mạch ở cổ tay, lên gò cơ ngón cái (ngư tế), ra đầu ngón cái ở Thiếu Thương.

Một nhánh không huyệt rẽ từ sau cổ tay ra đầu ngón trỏ, trao dòng khí cho kinh Đại Trường.

Mười một huyệt và vai trò từng huyệt

Mã quốc tế LU1 đến LU11 theo chuẩn năm 2008 của Tổ chức Y tế Thế giới. Cách hiểu năm tầng tỉnh – huỳnh – du – kinh – hợp ở bài ngũ du huyệt.

Kinh Cừ là huyệt Kim trên kinh Kim, tức "bản huyệt" của kinh; Thái Uyên được Nạn Kinh xếp vào tám hội huyệt, là nơi hội của mạch.

Thốn khẩu: vì sao bắt mạch ở cổ tay lại là bắt mạch kinh Phế

Thầy thuốc Đông y đặt ba ngón tay lên cổ tay người bệnh, quanh Thái Uyên và Kinh Cừ. Đoạn ấy gọi là thốn khẩu, và nó nằm trên kinh Phế. Nạn Kinh mở đầu bằng chính câu hỏi này: mười hai kinh đều có chỗ mạch đập, sao chỉ lấy thốn khẩu để đoán tình trạng cả năm tạng sáu phủ? Lời đáp: thốn khẩu là nơi mạch hội lớn, là chỗ mạch động của Thủ Thái Âm.

Cái lý đằng sau lấy từ Tố Vấn: khí của các kinh đều quy về Phế, và Phế "triều bách mạch", tức trăm mạch chầu về Phế. Trước Nạn Kinh người xưa còn bắt mạch ở cổ, mu chân, khắp người; sau Nạn Kinh, thốn khẩu dần thành chỗ bắt mạch gần như duy nhất. Chuyện hai mươi tám loại mạch ở bài mạch Đông y.

Liệt Khuyết và câu ca "đầu gáy tìm Liệt Khuyết"

Liệt Khuyết được sách châm cứu đời sau nhắc nhiều vì hai lẽ: nó là lạc huyệt, nơi nhánh lạc của kinh Phế tách sang kinh Đại Trường; và nó là một trong tám huyệt giao hội của kỳ kinh bát mạch, nối với mạch Nhâm (xem kỳ kinh bát mạch).

Bài ca Tứ tổng huyệt đời Minh có câu "đầu hạng tầm Liệt Khuyết" (đầu gáy tìm Liệt Khuyết), dù kinh Phế không hề đi lên đầu. Người xưa giải thích bằng đường lạc: qua Liệt Khuyết, kinh Phế nối sang Thủ Dương Minh, mà Dương Minh thì lên cổ, lên mặt. Huyệt ở tay, vùng được nói tới ở đầu: đó là lối nghĩ "chọn huyệt xa" điển hình.

Sách cổ nói gì

Phế nhận trăm mạch chầu về, đưa tinh chất ra da lông. — Tố Vấn, Kinh Mạch Biệt Luận

Các thứ khí đều thuộc về Phế. — Tố Vấn, Ngũ Tạng Sinh Thành

Bình: hai câu cho thấy Phế trong Nội Kinh là trung tâm điều phối khí, nơi các mạch hội lại; đời sau còn gọi nó là "hoa cái", cái lọng che trên cùng năm tạng. Còn câu "đầu hạng tầm Liệt Khuyết" ở trên là kinh nghiệm thầy châm đời Minh, không phải lời Nội Kinh, nên đọc như khẩu quyết ghi nhớ của nghề.

Đọc cho đúng mức

Đường kinh Phế là mô tả của sách cổ, chưa ứng với cấu trúc giải phẫu nào được xác nhận (xem kinh lạc dưới góc nhìn nghiên cứu hiện đại). "Phế" Đông y cũng rộng hơn lá phổi, gồm cả chức năng điều khí, điều thủy, giữ da lông. Định huyệt, độ sâu, chống chỉ định là việc của người được đào tạo.

Việc nên làm

1. Phế thuộc Kim, ứng mùa thu; chuyện nuôi phế khí khi trời hanh khô ở bài dưỡng sinh mùa thu. Đọc kinh Phế cùng kinh Đại Trường và bài sáu cặp kinh biểu lý để thấy vì sao hai kinh đi đôi.
2. Khi đi châm cứu, hỏi chứng chỉ hành nghề, kim dùng một lần, và báo bệnh nền, thuốc đang dùng.
3. Đi khám ngay khi ho kéo dài hơn ba tuần, ho ra máu, khó thở, đau ngực, sốt cao không giảm. Những dấu hiệu ấy cần thầy thuốc khám trực tiếp, không chờ bằng xoa bóp hay bấm huyệt.

Nguồn tham khảo

• Linh Khu: thiên Kinh Mạch, thiên Doanh Khí (đại ý).
• Tố Vấn: Kinh Mạch Biệt Luận, Ngũ Tạng Sinh Thành (câu trích).
• Nạn Kinh: nạn thứ nhất, nạn bàn tám hội huyệt (đại ý).
• Dương Kế Châu, Châm Cứu Đại Thành (đời Minh): bài ca Tứ tổng huyệt.
• Tổ chức Y tế Thế giới, Văn phòng khu vực Tây Thái Bình Dương: Chuẩn vị trí huyệt châm cứu, 2008 (số huyệt, mã huyệt).