Quẻ Thủy Phong Tỉnh (48): làng đổi mà giếng không đổi

Thủy Phong Tỉnh là quẻ thứ 48, Khảm (nước) ở trên, Tốn (gỗ) ở dưới: chiếc gầu gỗ thả xuống, kéo nước lên. Tỉnh là cái giếng. Lời quẻ: đổi làng mà không đổi giếng, không mất không thêm, người qua kẻ lại đều múc. Giếng nuôi người bền bỉ, nhưng dây gần tới miệng mà làm vỡ bình thì công cốc.

Tượng quẻ: gầu gỗ trong lòng nước

Ở đây Tốn là gỗ, là cái đi vào; Khảm là nước. Gỗ chui vào nước rồi đưa nước lên: đó là cái gầu, cũng là cái giếng. Thoán truyện: "Tốn hồ thủy nhi thượng thủy, Tỉnh. Tỉnh dưỡng nhi bất cùng dã." Đi vào nước mà đưa nước lên là Tỉnh; giếng nuôi người mà không cùng.

Có nhà chú nhìn sáu vạch như mặt cắt một cái giếng: hào đầu âm là lớp bùn đáy, hào hai và ba dương là mạch nước, hào bốn âm là thành giếng, hào năm dương là nước mát, hào trên âm là miệng giếng để ngỏ. Lời sáu hào đi đúng theo thứ tự ấy, từ đáy lên miệng.

Lời quẻ: hai vế, một lời răn

Lời quẻ: "Tỉnh, cải ấp bất cải tỉnh, vô táng vô đắc, vãng lai tỉnh tỉnh. Ngật chí diệc vị duật tỉnh, luy kỳ bình, hung."

Vế đầu tả cái bền của giếng: làng có thể dời, giếng thì nằm nguyên; múc mãi không cạn, để lâu không đầy; ai đi qua cũng múc được. Vế sau đổi giọng: dây gầu gần tới miệng mà chưa kéo lên khỏi giếng, làm vỡ bình, xấu. Cái nguồn tốt mấy cũng vô ích nếu khâu cuối hỏng.

Hệ Từ truyện gọi Tỉnh là "đức chi địa", mảnh đất của đức, và nói "Tỉnh cư kỳ sở nhi thiên", giếng ở yên chỗ mà nước thì đi khắp nơi. Đứng yên mà nuôi được người đi xa.

Đại Tượng: khuyên người làm, giúp nhau

Trên gỗ có nước là Tỉnh; người quân tử nhân đó khuyên dân chăm làm và giúp đỡ nhau. Giếng làng là của chung: cùng đào, cùng thau, cùng dùng. Người đứng đầu một cộng đồng nên làm như giếng, tạo ra cái nguồn mà ai cũng nhờ được.

Sáu hào

Sơ lục — "Tỉnh nê bất thực, cựu tỉnh vô cầm"

Giếng toàn bùn, không uống được; giếng cũ bỏ hoang, chim cũng chẳng tới. Ở đáy, chưa có gì để dùng, bị đời bỏ qua.

Cửu nhị — "Tỉnh cốc xạ phụ, úng tệ lậu"

Hang giếng chỉ đủ cho cá diếc bơi, vò đựng thì thủng dột. Có mạch nước mà không đưa lên được, vì không có người ứng ở trên kéo giúp.

Cửu tam — "Tỉnh tiết bất thực, vi ngã tâm trắc; khả dụng cấp, vương minh, tịnh thụ kỳ phúc"

Giếng đã thau sạch mà không ai uống, khiến lòng ta xót; múc được rồi, vua sáng suốt thì mọi người cùng hưởng phúc. Hình ảnh người có tài mà chưa được dùng, được trích rất nhiều trong văn cổ.

Lục tứ — "Tỉnh trứu, vô cữu"

Xây lại thành giếng, không lỗi. Chưa cho nước, nhưng là lúc sửa sang. Thời tu bổ không phô ra ngoài mà rất cần.

Cửu ngũ — "Tỉnh liệt, hàn tuyền thực"

Giếng trong, nước suối mát, uống được. Ngôi trung chính, cái nguồn đã thành.

Thượng lục — "Tỉnh thu vật mạc, hữu phu nguyên cát"

Múc lên rồi đừng đậy nắp, có lòng tin, cả tốt. Giếng tốt là giếng để ngỏ cho mọi người. Đến hào cuối, cái nguồn chia cho tất cả.

Gieo được Tỉnh thì đọc thế nào

Việc làm. Hợp với việc nền tảng: nghề, hạ tầng, dịch vụ phục vụ đều đặn. Không ra kết quả nhanh nhưng nuôi lâu. Lời răn vỡ bình là lời khuyên soát khâu cuối: sản phẩm tốt mà giao hàng hỏng thì như kéo gầu tới miệng rồi đánh vỡ.

Quan hệ. Người đáng tin như giếng làng: không ồn, nhưng ai cần cũng tìm tới. Hào ba là tình cảnh của người có năng lực chưa được nhận ra; quẻ không bảo bỏ, chỉ chờ người sáng mắt.

Việc chờ đợi. "Không mất không thêm": trạng thái ổn, ít biến. Chỗ phải cẩn thận là lúc gần xong, như vế "ngật chí".

Tỉnh tả cách giữ một nguồn bền, không phải lời báo điều gì sắp đến.

Quẻ trước, quẻ sau và các quẻ liên quan

Tự Quái truyện, đại ý: khốn ở trên thì ắt quay xuống dưới, nên sau Trạch Thủy Khốn là Tỉnh; đạo của giếng không thể không đổi mới, nên sau Tỉnh là Trạch Hỏa Cách. Giếng dùng lâu thì phải thau; nề nếp dùng lâu thì phải đổi.

• Quẻ đảo: Khốn. Đầm cạn thì đào giếng; nước mất ở trên thì tìm ở dưới.
• Quẻ đối: Hỏa Lôi Phệ Hạp, cắn hợp, xử án. Tỉnh nuôi người bằng cái chung, Phệ Hạp giữ trật tự bằng phép tắc.
• Quẻ hỗ: Hỏa Trạch Khuê. Giếng chung mà người dùng mỗi người một ý; giữ được giếng là giữ được chỗ chung giữa những người khác nhau.