Quẻ Thuần Khảm (29): hiểm chồng lên hiểm, giữ lòng như nước chảy

Quẻ Khảm là quẻ số 29, nước chồng lên nước, sách cũ gọi là Tập Khảm vì lời quẻ mở bằng hai chữ ấy. Khảm là hố, là hiểm. Hai lớp hiểm liền nhau, nhưng lời quẻ không bảo tránh: có lòng tin, giữ được lòng thì thông, đi thì được khen. Nước qua hiểm mà không mất mình.

Hình quẻ: một vạch cứng kẹp giữa hai vạch mềm

Quẻ đơn Khảm có một hào dương nằm giữa hai hào âm: cái cứng bị vây trong cái mềm, như người rơi xuống hố, hay như dòng nước chảy giữa hai bờ đất. Chồng hai lần Khảm thì hiểm nối hiểm, ra khỏi một hố lại gặp hố khác.

Nhưng hào dương ở giữa là chỗ thật lòng, lõi cứng không đổi. Thoán truyện nói: nước chảy mà không đầy tràn, đi qua chỗ hiểm mà không mất lòng tin. Nước không bao giờ "quyết định" dừng trước hố; nó lấp đầy hố rồi chảy tiếp. Khảm là quẻ của sự kiên trì kiểu nước.

Lời quẻ và Thoán truyện

"Tập Khảm, hữu phu, duy tâm hanh, hành hữu thượng." Hiểm chồng hiểm; có lòng tin, chỉ cái lòng là thông suốt, đi thì được khen.

"Duy tâm hanh", chỉ có lòng là thông, câu này đáng giữ. Hoàn cảnh bị chặn, nhưng cái bên trong vẫn có thể thông. Thoán truyện còn nhìn mặt kia của hiểm: hiểm của trời không leo lên được, hiểm của đất là núi sông gò đống; bậc vương công đặt ra chỗ hiểm để giữ nước. Dùng hiểm đúng lúc thì hiểm cũng thành tường che. Vì thế câu kết: cái dùng của thời hiểm lớn thay.

Đại Tượng: giữ đức thường, tập việc dạy

"Thủy tiến chí, Tập Khảm; quân tử dĩ thường đức hạnh, tập giáo sự." Nước chảy tới liên tiếp; người quân tử theo đó giữ đức hạnh cho thường xuyên, tập luyện việc dạy dỗ.

Nước tới lớp này rồi lớp khác, không ngắt quãng. Chữ "tập" ở tên quẻ cũng là chữ "tập" trong học tập: lặp đi lặp lại. Qua chỗ hiểm cần thói quen tốt được luyện hằng ngày, không cần một lần bộc phát.

Sáu hào: trong hố và ra khỏi hố

Sơ Lục. Đại ý: hiểm chồng hiểm, rơi vào chỗ trũng sâu nhất trong hố, xấu. Hào âm ở đáy, không có sức, không có ứng. Bước đầu đã sa vào chỗ sâu nhất.

Cửu Nhị. Đại ý: trong hố có hiểm, cầu thì được chút ít. Hào dương ở giữa quẻ dưới, có sức nhưng còn bị vây. Chưa ra được, nhưng xin được cái nhỏ: đừng đòi giải quyết hết một lần.

Lục Tam. Đại ý: tới lui đều là hố, hiểm mà lại dựa vào chỗ hiểm, vào sâu trong hố; đừng hành động. Đứng ở chỗ giáp hai hố. Lúc này mọi bước đi đều sa thêm. Lời hào khuyên đứng yên.

Lục Tứ. Đại ý: một chén rượu, hai bát cơm, đựng bằng đồ sành; đưa lời giao ước qua cửa sổ, cuối cùng không lỗi. Hình ảnh rất đời: trong cảnh khó, người ta gặp nhau bằng lễ đơn sơ, nói chuyện qua cửa sổ chứ không qua cửa chính. Thật lòng thì không cần nghi thức.

Cửu Ngũ. Đại ý: nước trong hố chưa tràn, chỉ mới bằng phẳng, không lỗi. Hố sắp đầy, nước sắp chảy ra, nhưng chưa. Gần tới lối ra mà chưa tới.

Thượng Lục. Đại ý: trói bằng dây thừng, giam trong bụi gai, ba năm không thoát được, xấu. Đi hết đường hiểm mà vẫn không ra, vì đã lạc khỏi lẽ chính. Lời hào nhắc rằng có những vướng mắc kéo dài khi mình chọn sai lối.

Gieo được quẻ Khảm nên đọc thế nào

• Việc làm: khó khăn nối tiếp nhau, giải xong cái này lại tới cái khác. Đừng tìm một lối thoát duy nhất; giữ nhịp làm hằng ngày như nước chảy tới liên tiếp, xin từng phần nhỏ như hào Cửu Nhị.
• Quan hệ: lúc khó thì giao tiếp đơn giản, thật lòng, như chén rượu đựng đồ sành của hào Lục Tứ. Không cần quà lớn hay lời đẹp.
• Việc đang chờ: gần lối ra mà chưa ra là chuyện thường của quẻ này. Có lúc phải đứng yên như Lục Tam, có lúc chỉ chờ nước dâng như Cửu Ngũ. Giữ lòng, không giữ lịch hẹn.

Quẻ trước, quẻ sau, quẻ đảo, quẻ đối

Trước Khảm là Đại Quá (28): Tự Quái đặt hố hiểm ngay sau sự vượt mức, như cây cột oằn rồi thì sụp xuống chỗ trũng. Sau Khảm là Ly (30): Tự Quái đại ý nói sa vào hố thì phải có chỗ bám, Ly là bám vào. Khảm lộn ngược vẫn là Khảm; quẻ đối là chính Ly, nước với lửa. Hai quẻ khép lại Thượng Kinh, xem thêm bài Thượng Kinh, Hạ Kinh.