Quẻ Sơn Phong Cổ (18): sửa cái hỏng để lại từ trước

Quẻ Cổ là quẻ số 18, Cấn (núi) ở trên, Tốn (gió) ở dưới. Chữ Cổ vẽ con sâu trong cái bát: đồ để lâu không dùng thì sinh mọt. Quẻ nói về việc sửa cái đã hỏng, thường là cái hỏng từ đời trước để lại. Lời quẻ lại mở đầu bằng "lớn, thông", vì nhận ra chỗ hỏng là bước đầu của sửa.

Hình quẻ: gió quẩn dưới chân núi

Tốn ở dưới là gió, là thuận theo; Cấn ở trên là núi, là dừng. Gió gặp núi thì quẩn lại, không lưu thông, không khí ứ đọng sinh hư. Thoán truyện đại ý: cứng ở trên, mềm ở dưới, thuận mà dừng, nên thành Cổ. Người dưới chỉ biết chiều, người trên chỉ biết đứng yên; không ai nói, không ai sửa, lâu ngày ra mục.

Tả Truyện có đoạn bàn chữ này, đại ý: chữ "mãnh" (bát) với chữ "trùng" (sâu) ghép lại là Cổ, thóc để lâu hoá mọt cũng là Cổ. Sách đọc nó theo cả nghĩa bệnh tật lẫn nghĩa việc đời để hư. Tự Quái thì giảng gọn hơn: Cổ là việc. Một chữ, ba lớp nghĩa: đồ hư, bệnh mê, và công việc phải xử lý.

Lời quẻ: trước ngày Giáp ba ngày, sau ngày Giáp ba ngày

Lời quẻ: "Cổ, nguyên hanh, lợi thiệp đại xuyên; tiên Giáp tam nhật, hậu Giáp tam nhật." Lớn, thông, lợi qua sông lớn; trước Giáp ba ngày, sau Giáp ba ngày.

Giáp là can đầu, chỉ lúc khởi sự. Đếm lùi ba ngày là Tân, đếm tới ba ngày là Đinh. Các nhà chú giải xưa chơi chữ: Tân đồng âm với "tân" là mới, Đinh gợi "đinh ninh" là dặn đi dặn lại. Hiểu thoáng hơn: trước khi bắt tay sửa phải xét kỹ nguyên do, sửa xong phải theo dõi cho chắc, đừng sửa một nhát rồi bỏ đi. Thoán truyện thêm: hết thì lại có bắt đầu, đó là lẽ vận hành của trời.

Đại Tượng: lay dân dậy, nuôi đức

"Sơn hạ hữu phong, Cổ; quân tử dĩ chấn dân dục đức." Dưới núi có gió; người quân tử lay động dân chúng và nuôi dưỡng đức.

Hai việc đi đôi: chấn là lay dậy, như gió thổi tan chỗ đọng; dục là nuôi, như núi giữ đất cho cây. Sửa cái hư mà chỉ biết lay thì thành xáo trộn, chỉ biết nuôi thì thành dung túng.

Sáu hào: sửa việc của cha, việc của mẹ

Năm hào đầu đều nói "cán phụ chi cổ" hoặc "cán mẫu chi cổ", tức gánh sửa việc hỏng của cha mẹ. Đọc rộng ra là việc của người đi trước: công ty tiếp quản, dự án nhận lại, nếp nhà truyền lại.

Sơ Lục. Đại ý: sửa việc hỏng của cha, có con như thế thì cha khỏi lỗi; nguy nhưng cuối cùng tốt. Chỗ hư mới chớm, sửa sớm là nhẹ nhất. Người sửa chịu nguy vì phải nói ra cái sai của người trước.

Cửu Nhị. Đại ý: sửa việc hỏng của mẹ, không thể cứng nhắc giữ một bề. Việc trong nhà, việc tình cảm, phải mềm. Hào dương ở ngôi âm, ở giữa: có sức nhưng biết nén.

Cửu Tam. Đại ý: sửa việc của cha, hơi có hối, không lỗi lớn. Dương ở ngôi dương, quá cứng, nên sửa hơi gắt, có điều phải tiếc. Nhưng sửa gắt còn hơn không sửa.

Lục Tứ. Đại ý: dung dưỡng việc hỏng của cha, cứ thế mà đi thì đáng tiếc. Âm ở ngôi âm, yếu, chọn khoan nhượng. Đây là hào cảnh báo thói "để từ từ tính".

Lục Ngũ. Đại ý: sửa việc của cha, được tiếng khen. Ngôi tôn mà mềm, nhờ người giỏi bên dưới giúp; sửa được mà vẫn giữ thể diện cho người trước.

Thượng Cửu. Đại ý: không thờ vương hầu, giữ cao việc của mình. Hào cuối bước ra ngoài vòng việc đời. Có những chuyện người ta không gánh sửa nữa mà giữ phẩm cách riêng, cũng là một cách đứng.

Gieo được quẻ Cổ nên đọc thế nào

• Việc làm: thời để dọn nợ cũ: quy trình lỗi, sổ sách rối, lỗi mà ai cũng biết nhưng không ai đụng. Làm theo nhịp "trước ba ngày, sau ba ngày": tìm nguyên do, sửa, rồi kiểm lại sau một thời gian.
• Quan hệ: chuyện cũ chưa nói ra thì nên nói, nhưng nói theo cách hào Cửu Nhị: không cứng nhắc. Mục đích là sửa, không phải để thắng.
• Việc đang chờ: quẻ không bảo chờ. Cái đang ách tắc thường vì một chỗ hư phía sau; tìm đúng chỗ đó thì việc mới chạy.

Quẻ trước, quẻ sau, quẻ đảo, quẻ đối

Trước Cổ là Tùy (17): vui mà theo nhau thì sinh việc. Sau Cổ là Lâm (19): Tự Quái đại ý nói có việc rồi mới lớn được. Cổ và Tùy vừa là quẻ đảo vừa là quẻ đối của nhau: lật ngược hay đổi hết âm dương đều ra cặp này. Sự dễ dãi của Tùy là mầm của chỗ hư trong Cổ, và việc sửa của Cổ trả mọi thứ về chỗ để lại có thể theo nhau.