Quẻ Phong Thủy Hoán (59): gió thổi trên nước, tan ra rồi gom lòng người về một mối

Quẻ Hoán là quẻ số 59, Tốn (gió, gỗ) ở trên, Khảm (nước) ở dưới. Hoán là tan ra, như gió thổi làm mặt nước gợn rồi tản đi, như băng gặp gió xuân thì tan. Lời quẻ lại nói chuyện vua đến nhà miếu và lợi qua sông lớn: lúc mọi thứ tan tác chính là lúc phải gom lòng người lại.

Tượng quẻ: gỗ trên nước, gió trên sóng

Đọc theo hai tượng của Tốn thì Hoán có hai nghĩa song song. Gió trên nước là cảnh mọi thứ bị thổi tan: băng tan, sương tan, đám đông tản ra. Gỗ trên nước là chiếc thuyền: Thoán truyện nói "thừa mộc hữu công dã", cưỡi lên gỗ thì có công, nghĩa là có phương tiện vượt sông. Hệ Từ hạ khi kể chuyện người xưa khoét gỗ làm thuyền, đẽo gỗ làm chèo cũng nói là lấy ý từ quẻ Hoán.

Hai nghĩa không chọi nhau. Cái tan có thể là tan rã, cũng có thể là tan đi nỗi ách tắc. Và chính chiếc thuyền là thứ gom những người đang tản mát vào cùng một chuyến đi.

Lời quẻ và Thoán truyện

"Hoán: hanh, vương cách hữu miếu, lợi thiệp đại xuyên, lợi trinh." Tan mà thông; vua đến nhà miếu; lợi qua sông lớn; lợi giữ chính.

Câu "vương cách hữu miếu" cũng có ở quẻ Tụy (45), quẻ của sự tụ họp. Điều đó không ngẫu nhiên: khi người tụ thì dựng miếu để giữ, khi người tan thì về miếu để gom. Thoán truyện giải: "vương nãi tại trung dã", vua ở chỗ giữa, tức là có một trung tâm để lòng người quy về. Hào chín năm, hào dương ở giữa quẻ trên, chính là trục ấy.

Đại Tượng: dâng lễ và lập miếu

"Phong hành thủy thượng, Hoán; tiên vương dĩ hưởng vu đế, lập miếu." Gió đi trên nước; các tiên vương theo đó mà dâng lễ lên Thượng Đế, dựng nhà miếu.

Chủ ngữ ở đây không phải "quân tử" mà là "tiên vương": bài học dành cho người gây dựng cả một cộng đồng. Thứ giữ người ta lại với nhau lúc lòng người phân tán không phải mệnh lệnh mà là một điều chung để cùng hướng về: tổ tiên, lý tưởng, một lời hứa chung. Doanh nghiệp, dòng họ, nhóm bạn đều cần một "nhà miếu" kiểu ấy.

Lời sáu hào: tan cái gì, giữ cái gì

Sơ Lục. "Dụng chửng mã tráng, cát." Dùng ngựa khỏe để cứu, tốt. Lúc cái tan mới chớm, cần sức nhanh và mạnh để chặn sớm. Câu này cũng xuất hiện ở hào hai quẻ Minh Di (36).

Cửu Nhị. "Hoán bôn kỳ cơ, hối vong." Lúc tan tác chạy về chỗ tựa, hối hận mất. "Cơ" là cái ghế tựa, chỗ nương thân. Giữa lúc rối, tìm được chỗ dựa vững thì yên.

Lục Tam. "Hoán kỳ cung, vô hối." Làm tan cái thân riêng của mình, không hối. Bỏ cái tôi riêng để hướng về việc chung, đó là kiểu tan đáng làm.

Lục Tứ. Đại ý: làm tan bè đảng của mình, rất tốt; tan rồi lại tụ thành gò lớn, không phải điều người thường nghĩ tới. Đây là nghịch lý hay nhất quẻ: giải tán phe nhóm nhỏ thì cái lớn mới tụ lại được. Hào âm đúng ngôi, sát hào năm, là người phò tá giỏi.

Cửu Ngũ. Đại ý: ban ra hiệu lệnh lớn như mồ hôi thoát ra, ban phát của kho vua, không lỗi. Mồ hôi đã ra thì không vào lại; lệnh đã ban thì không rút. Người đứng đầu lúc tan tác phải dám chia của chung cho người cần.

Thượng Cửu. Đại ý: làm tan chỗ máu, đi xa ra ngoài, không lỗi. Hào ở xa hiểm Khảm nhất, rời khỏi chỗ thương tổn. Có những chỗ đau chỉ lành khi mình bước ra khỏi đó.

Gieo được quẻ Hoán thì đọc ra sao

• Việc làm: quẻ hay gặp khi một nhóm làm việc đang rệu rã, người đi người ở. Hào bốn là gợi ý đáng nghĩ: bỏ các phe nhỏ, đặt lại một mục tiêu chung. Hào năm là phần khó của người đứng đầu: chia lợi cho rõ ràng.
• Quan hệ: cái tan trong quẻ không chỉ là chia tay; nó cũng là tan đi sự giận dỗi, sự cứng nhắc. Hào ba gợi rằng bớt cái tôi một chút là cách nhanh nhất để băng tan.
• Việc đang chờ: lời quẻ có "lợi qua sông lớn", nghĩa là có thể đi một chuyến xa, làm một việc lớn, miễn có thuyền, tức có phương tiện và người cùng chèo.

Quẻ trước, quẻ sau, quẻ lật, quẻ đối

Tự Quái đại ý: vui rồi thì tan, nên sau Đoài (58) là Hoán; "Hoán giả ly dã", Hoán là lìa ra; vật không thể lìa mãi, nên tiếp theo là Tiết (60), đặt ra giới hạn.

Lật ngược Hoán ra chính Tiết: một bên nước bị gió thổi tràn, một bên nước được đầm giữ lại. Đổi hết âm dương ra Lôi Hỏa Phong (55): Phong là đầy tụ, Hoán là tan tác. Quẻ hỗ là Sơn Lôi Di (27), quẻ của sự nuôi dưỡng: bên trong việc gom người là chuyện nuôi người.