Quẻ Hỏa Sơn Lữ (56): người đi xa ở trọ, việc nhỏ thì thông

Quẻ Lữ là quẻ số 56, Ly (lửa) ở trên, Cấn (núi) ở dưới. Lữ là người đi đường, người ở trọ nơi đất khách. Lời quẻ "tiểu hanh, lữ trinh cát": việc nhỏ thì thông, người lữ khách giữ chính thì tốt. Không có nhà để dựa, người đi xa phải sống bằng sự khiêm nhường và sáng suốt của chính mình.

Tượng quẻ: lửa cháy trên núi không ở yên một chỗ

Núi đứng yên, lửa trên núi thì cháy lan, hết chỗ này sang chỗ khác. Núi là cái quán trọ, lửa là người khách: chỗ ở cố định, người thì đi. Đó là hình ảnh người lữ hành.

Thoán truyện đọc theo hào: hào âm thứ năm được ở giữa quẻ ngoài mà thuận theo các hào dương, dừng lại mà bám vào chỗ sáng. Người ở xa nhà, mềm mỏng ở ngoài, biết dựa vào điều sáng sủa, thì đi được. Thoán truyện kết: "Lữ chi thời nghĩa đại hĩ tai", nghĩa của thời đi trọ thật lớn thay.

Lời quẻ và Thoán truyện

"Lữ: tiểu hanh, lữ trinh cát." Chữ "tiểu" có hai cách hiểu, và cả hai đều có lý. Một là việc nhỏ thì thông, việc lớn thì chưa phải lúc, vì người đi trọ không có gốc để làm việc lớn. Hai là người nhỏ, người mềm mỏng thì thông: lữ khách biết hạ mình thì được việc.

Phần quan trọng là "lữ trinh": cái chính của người lữ khách. Ở nhà, người ta được che chở bởi họ hàng, tiếng tăm; ra ngoài thì chỉ còn tư cách của mình. Giữ chính lúc không ai biết mình là ai mới là giữ chính thật.

Đại Tượng: xử án sáng suốt và không giam lâu

"Sơn thượng hữu hỏa, Lữ; quân tử dĩ minh thận dụng hình nhi bất lưu ngục." Trên núi có lửa; người quân tử theo đó mà sáng suốt, thận trọng khi dùng hình phạt, và không để án tồn đọng.

Lửa trên núi cháy qua nhanh, không ở lại. Việc kiện cáo cũng nên như thế: xét cho rõ rồi xong, đừng để người ta bị giam giữ dây dưa. Người xưa thấy trong hình người đi trọ một bài học cho người cầm quyền: đừng biến chỗ tạm thành chỗ giam lâu dài.

Sáu hào: cái được cái mất của người xa nhà

Sơ Lục. "Lữ tỏa tỏa, tư kỳ sở thủ tai." Người đi trọ mà vụn vặt, đó là tự chuốc lấy tai vạ. Đi xa mà để tâm vào chuyện lặt vặt, chi li từng chút, dễ gây chuyện với người địa phương.

Lục Nhị. Đại ý: người đi trọ tới được chỗ trọ, mang theo tiền của, được đứa giúp việc trung thực. Ba thứ người xa nhà cần: chỗ nghỉ, tiền, người tin được. Hào ở giữa quẻ dưới, mềm, đúng ngôi nên có đủ.

Cửu Tam. Đại ý: người đi trọ bị cháy chỗ trọ, mất đứa giúp việc, giữ cứng thì nguy. Hào dương quá cứng, đối xử khắt khe với người dưới, nên mất cả chỗ ở lẫn người theo. Ở đất khách mà kiêu là mất hết.

Cửu Tứ. Đại ý: người đi trọ có chỗ ở, được tiền và cái rìu, lòng không vui. Có chỗ dừng, có của, có phương tiện tự vệ, nhưng vẫn chưa phải nhà. Đây là nỗi buồn rất thật của người làm ăn xa: đủ mà chưa yên.

Lục Ngũ. Đại ý: bắn chim trĩ, mất một mũi tên, rốt cuộc được tiếng khen và chức phận. Bỏ ra một chút, thu về danh tiếng. Người lữ khách biết chịu tốn một ít để được người nơi ấy công nhận.

Thượng Cửu. Đại ý: chim cháy tổ, người đi trọ trước cười sau khóc; mất bò ở đất Dịch, xấu. Đến cao nhất thì kiêu, tổ của mình cũng mất. Câu "mất bò ở đất Dịch" từ thập niên 1920 được Cố Hiệt Cương đối chiếu với chuyện Vương Hợi nhà Thương chăn bò ở nước Hữu Dịch rồi bị hại; quẻ Đại Tráng có câu song đôi "mất dê ở đất Dịch". Biết chuyện ấy, câu hào thành một lời cảnh tỉnh có thật: người khách lấn lướt chủ nhà thì mất cả gia sản.

Khi gieo được quẻ Lữ

• Việc làm: quẻ hợp với cảnh đi công tác, chuyển nơi làm, làm ăn ở thị trường lạ. Những việc nhỏ, ngắn hạn thì thuận; việc lớn nên chờ khi đã có gốc. Hào ba và hào sáu đều kể cái giá của sự kiêu căng ở nơi không phải của mình.
• Quan hệ: quẻ nói về cảm giác "khách" trong một mối quan hệ: ở cùng mà chưa thuộc về. Hào bốn gọi đúng tên nỗi lòng ấy. Nói ra được thì đỡ hơn giữ trong lòng.
• Việc đang chờ: người đi trọ không có quyền ở lâu. Việc đang chờ có thể chỉ là một chặng; nên coi nó là trạm, không phải đích.

Quẻ trước, quẻ sau, quẻ lật, quẻ đối

Tự Quái đại ý: lớn tới cùng thì mất chỗ ở, nên sau Phong (55) là Lữ; đi trọ mà không có chỗ dung thân, nên tiếp theo là Tốn (57), tức là phải thuận, phải len vào. Người đi xa muốn được chứa chấp thì phải biết mềm.

Lật ngược Lữ ra chính Phong: một bên đầy ắp ở nhà, một bên tay nải trên đường. Đổi hết âm dương ra Thủy Trạch Tiết (60): lữ khách đi không giới hạn, Tiết là đặt giới hạn. Quẻ hỗ là Trạch Phong Đại Quá (28), giống Phong: cả hai quẻ trong cặp đều mang bên trong một sức nặng quá tải.