Quẻ Lôi Sơn Tiểu Quá (62): hơi quá ở việc nhỏ, chim bay nên xuống thấp

Quẻ Tiểu Quá là quẻ số 62, Chấn (sấm) ở trên, Cấn (núi) ở dưới. "Tiểu quá" là cái nhỏ vượt quá, hoặc hơi quá một chút. Lời quẻ nói rõ phạm vi: làm việc nhỏ được, việc lớn thì không; chim bay để lại tiếng, không nên lên cao, nên xuống thấp, rất tốt. Đây là quẻ của những lúc cần khiêm hơn mức bình thường một chút.

Tượng quẻ: con chim dang cánh

Hai hào dương nằm ở giữa, bốn hào âm bọc ngoài, hai trên hai dưới. Thoán truyện nói thẳng: "hữu phi điểu chi tượng yên", có hình con chim bay. Hai hào dương là thân chim, bốn hào âm là hai cánh đang dang ra.

Gọi là "tiểu" vì âm là nhỏ: bốn hào âm nhiều hơn hai hào dương, cái nhỏ lấn cái lớn. Đem so với Đại Quá (28), bốn hào dương ở giữa và hai hào âm hai đầu, như cái xà nhà cong vì nặng ở giữa; Tiểu Quá thì ngược lại, nhẹ ở ngoài, ít sức ở trong. Sấm trên núi cũng là hình ảnh tiếng động vượt quá chỗ của nó một chút, vang hơn thường lệ.

Lời quẻ và Thoán truyện

"Tiểu Quá: hanh, lợi trinh; khả tiểu sự, bất khả đại sự. Phi điểu di chi âm, bất nghi thượng, nghi hạ, đại cát."

Thoán truyện giải: hơi quá mà thông, quá để được chính là hợp với thời. Hào mềm được chỗ giữa nên việc nhỏ tốt; hào cứng mất ngôi mà không ở giữa nên việc lớn không được. Đi lên thì ngược, đi xuống thì thuận.

Hình ảnh "chim bay để lại tiếng" rất tinh: chim đã đi rồi, tiếng còn vọng lại. Bay cao thì tiếng xa mà thân gặp gió lớn; bay thấp thì tiếng nhỏ mà về được tổ. Quẻ chọn bay thấp.

Đại Tượng: ba chỗ nên hơi quá

"Sơn thượng hữu lôi, Tiểu Quá; quân tử dĩ hành quá hồ cung, tang quá hồ ai, dụng quá hồ kiệm." Trên núi có sấm; người quân tử theo đó mà đi đứng hơi quá về cung kính, việc tang hơi quá về thương xót, chi tiêu hơi quá về tiết kiệm.

Đây là chỗ hay nhất của quẻ. Không phải cái quá nào cũng xấu. Có ba chỗ mà lệch về một phía còn hơn đúng mức trung bình: lễ độ, lòng thương người mất, và sự tằn tiện. Lệch về phía đó thì người ta thông cảm; lệch về phía kia (kiêu, thờ ơ, phung phí) thì mất lòng.

Lời sáu hào: hai cánh không nên bay vọt

Sơ Lục. "Phi điểu dĩ hung." Chim bay vì thế mà xấu. Hào âm ở đáy, đầu cánh dưới, đáng lẽ ở yên mà lại vội cất cánh. Chưa đủ lông đã bay.

Lục Nhị. Đại ý: vượt qua ông mà gặp bà; không tới được vua mà gặp bề tôi, không lỗi. Không gặp được người cao nhất thì gặp người đúng tầm, thế là vừa. Hào âm ở giữa, đúng ngôi, biết dừng ở chỗ hợp phận.

Cửu Tam. Đại ý: không chịu đề phòng quá một chút, theo đó có kẻ hại mình, xấu. Hào dương quá cứng, tin vào sức mình mà lơ là. Ở thời Tiểu Quá, đề phòng hơi thừa còn hơn thiếu.

Cửu Tứ. Đại ý: không lỗi, không vượt quá mà gặp được; đi tới thì nguy, cần răn mình; đừng giữ cứng mãi. Hào dương ở ngôi âm, biết mềm lại nên không lỗi; nhưng nếu hăng hái tiến thì nguy.

Lục Ngũ. "Mật vân bất vũ, tự ngã tây giao; công dặc thủ bỉ tại huyệt." Mây dày mà không mưa, từ cõi phía tây của ta kéo lại; ông quan bắn dây, lấy được con vật trong hang. Câu mây không mưa trùng nguyên lời quẻ Tiểu Súc (9): sức âm tích lại mà chưa đủ thành mưa. Không làm được việc lớn thì làm việc vừa tầm, như bắn con vật trong hang.

Thượng Lục. Đại ý: không gặp mà vượt qua, chim bay vướng lưới, xấu, đó gọi là tai họa. Ở đỉnh quẻ, cánh trên cùng, bay cao quá đúng điều lời quẻ dặn tránh.

Khi gieo được quẻ Tiểu Quá

• Việc làm: quẻ khuyên làm cho tốt những việc vừa và nhỏ, chưa nên dồn sức cho một bước nhảy lớn. Hào ba là lời nhắc có ích: rà lại rủi ro thêm một lượt, dù thấy hơi thừa.
• Quan hệ: ba chữ của Đại Tượng là cách cư xử an toàn khi chưa hiểu nhau hết: lễ phép hơn một chút, cảm thông hơn một chút, tiêu xài dè dặt hơn một chút.
• Việc đang chờ: "mây dày mà không mưa" nghĩa là các điều kiện đang tích dần mà chưa đủ. Hào hai gợi ý: gặp được người ở tầm vừa phải cũng là một bước tiến.

Quẻ trước, quẻ sau, quẻ lật, quẻ đối

Tự Quái đại ý: có lòng tin thì ắt làm, nên sau Trung Phu (61) là Tiểu Quá; rồi "hữu quá vật giả tất tế, cố thụ chi dĩ Ký Tế", có cái vượt hơn người thì ắt làm xong việc, nên tiếp theo là Ký Tế (63).

Tiểu Quá lật ngược vẫn là chính nó, nên cặp của nó là quẻ đổi hết âm dương, chính là Trung Phu. Quẻ hỗ là Trạch Phong Đại Quá (28): bên trong cái quá nhỏ ẩn một cái quá lớn, như chim nhỏ mà muốn bay vào gió lớn.