Quẻ Sơn Địa Bác (23): thời bị bóc mòn và quả lớn không ăn

Quẻ Bác là quẻ số 23, Cấn (núi) ở trên, Khôn (đất) ở dưới. Năm hào âm từ dưới lấn lên, chỉ còn một hào dương trên cùng. Bác là bóc, là lột dần. Lời quẻ nói ngắn: không lợi có chỗ đi. Đây là thời nên ngừng, giữ cái gốc, chứ chưa phải thời làm mới.

Hình quẻ: núi lở dần xuống đất

Núi vốn cao, nhưng đất dưới chân bị xói thì núi sụt dần, cuối cùng nằm sát mặt đất. Đại Tượng gọi là "sơn phụ ư địa", núi bám vào đất. Nhìn hào, cái mềm đã chiếm năm phần sáu, cái cứng chỉ còn một vạch như mái nhà mỏng.

Bác là quẻ Tiêu Tức của tháng chín âm lịch, lúc cây rụng lá, trời vào lạnh. Sau Bác là Khôn tháng mười, toàn âm, rồi tới Phục tháng mười một, một dương sinh lại. Đặt trong vòng ấy thì Bác không phải là kết thúc mà là chặng gần cuối của một mùa.

Lời quẻ và Thoán truyện

"Bác, bất lợi hữu du vãng." Không lợi có chỗ đi.

Thoán truyện giải: Bác là bóc, cái mềm làm biến đổi cái cứng; kẻ tiểu nhân đang lớn. Thuận theo mà dừng lại, ấy là xem tượng quẻ. Người quân tử coi trọng lẽ tiêu, tức, đầy, vơi, vì đó là sự vận hành của trời.

Câu cuối là chỗ đáng nhớ. Quẻ không bảo chống lại thời bóc mòn, cũng không bảo buông xuôi. Nó bảo hiểu rằng có lúc vơi, và trong lúc vơi thì thuận mà dừng: Khôn là thuận, Cấn là dừng.

Đại Tượng: người trên làm dày người dưới

"Sơn phụ ư địa, Bác; thượng dĩ hậu hạ an trạch." Núi bám vào đất; người ở trên lấy việc làm dày cho người dưới để yên chỗ ở.

Núi muốn đứng thì phải dày chân. Lời khuyên dành cho người đang ở chỗ cao trong thời suy: đừng gom thêm về mình, hãy bồi cho phần nền, vì nền vững thì mái mới yên.

Sáu hào: bóc từ chân giường lên

Năm hào đầu là cảnh cái giường bị bóc dần từ dưới lên. Giường là chỗ người ta nằm nghỉ, là hình ảnh của sự yên ổn.

Sơ Lục. Đại ý: bóc giường từ chân, làm mất sự chính, xấu. Cái hư bắt đầu ở chỗ thấp nhất, ít người để ý.

Lục Nhị. Đại ý: bóc giường tới thành giường, làm mất sự chính, xấu. Đã lên tới khung. Không có hào dương nào ứng để giúp.

Lục Tam. Đại ý: bóc đó mà không lỗi. Đây là hào âm duy nhất ứng với Thượng Cửu. Đứng giữa đám đang bóc mà lòng hướng về cái gốc dương, nên tuy ở trong thời xấu vẫn không lỗi. Hình ảnh người giữ mình giữa tập thể đang trượt.

Lục Tứ. Đại ý: bóc giường tới da thịt, xấu. Không còn là bóc đồ vật nữa mà chạm tới người nằm trên đó. Lời hào nặng nhất quẻ, nhắc rằng cái hư đã tới sát thân.

Lục Ngũ. Đại ý: xâu cá, đem cung nhân mà được sủng ái, không gì không lợi. Hào âm ở ngôi tôn dẫn cả đàn âm theo thứ tự như xâu cá, cùng phục tùng hào dương trên cùng. Cái mềm đông mà biết đứng dưới cái cứng thì thời suy lại hoá yên.

Thượng Cửu. Đại ý: "thạc quả bất thực" — quả lớn không bị ăn; người quân tử được xe, kẻ tiểu nhân bóc mất nhà. Quả lớn còn sót trên cành là hạt giống cho mùa sau. Người tử tế giữ được thì được người khác chở che; kẻ chỉ biết bóc thì rốt cuộc bóc mất chỗ ở của chính mình.

Gieo được quẻ Bác nên đọc thế nào

• Việc làm: không phải thời mở rộng hay đổi hướng lớn. Giữ phần cốt lõi, cắt chi tiêu thừa, chăm người làm lâu năm. Nhận ra chỗ đang bị bóc từ chân: khách cũ bỏ đi, quy trình lỏng dần.
• Quan hệ: có sự hao mòn chậm, từng chút một, mà hai bên chưa gọi tên. Như hào Lục Tam, giữ lòng với điều đúng dù xung quanh đang trượt. Có những điều cần dừng lại để giữ, hơn là cố đi tiếp.
• Việc đang chờ: không nên thúc. Quẻ ở chặng cuối mùa thu: chờ, giữ hạt giống. Sau Bác là Phục, nhưng quẻ không nói bao lâu.

Quẻ trước, quẻ sau, quẻ đảo, quẻ đối

Trước Bác là Bí (22): tô vẽ quá tay thì vẻ ngoài bong ra trước tiên. Sau Bác là Phục (24): Tự Quái đại ý nói vật không thể hết hẳn, bóc tới trên cùng thì quay về dưới. Phục cũng là quẻ đảo của Bác: lật ngược hào dương trên cùng thành hào dương mới sinh ở đáy. Quẻ đối là Quải (43), năm dương quyết đẩy một âm, thế ngược hẳn.