Quẻ Thiên Trạch Lý (10): giẫm đuôi cọp mà cọp không cắn

Thiên Trạch Lý là quẻ số 10: Càn (trời) ở trên, Đoài (đầm) ở dưới. Lý là bước đi, là cách đặt chân, rộng ra là lễ, phép cư xử. Lời quẻ là một hình ảnh táo bạo: giẫm lên đuôi cọp mà cọp không cắn người, thông. Kẻ yếu đi sát kẻ mạnh vẫn qua được, nếu biết vui hoà và đứng đúng chỗ của mình.

Tượng quẻ: đầm nhỏ nằm dưới trời cao

Trời ở trên, đầm ở dưới, cao thấp rõ ràng. Đầm là Đoài, tính vui, mềm; trời là Càn, mạnh và cứng. Thoán truyện tóm thế quẻ: "Lý, nhu lý cương dã", cái mềm giẫm lên cái cứng. "Duyệt nhi ứng hồ Càn", vui hoà mà đáp lại Càn, nên giẫm đuôi cọp mà không bị cắn.

Chủ của quẻ là Lục Tam, hào âm duy nhất, nằm ngay dưới ba hào dương của Càn: chính là bàn chân đặt lên đuôi cọp. Thoán truyện còn khen Cửu Ngũ "cương trung chính, lý đế vị nhi bất cứu", cứng mà trung chính, ở ngôi vua mà không áy náy.

Hệ Từ hạ khi bàn chín quẻ về đức đã mở bằng quẻ này: "Lý, đức chi cơ dã", Lý là nền của đức. Mọi đức khác đều bắt đầu từ chỗ biết mình đứng ở đâu và bước thế nào.

Lời quẻ và Thoán truyện

Giẫm lên đuôi cọp, cọp không cắn người, thông.

Lời quẻ này có một nét lạ về câu chữ: tên quẻ không đứng riêng một chữ ở đầu mà nhập luôn vào câu, đọc liền "lý hổ vĩ". Bĩ, Đồng Nhân, Cấn cũng có lối viết như vậy. Người đọc nhanh hay tưởng thiếu chữ.

Điều đáng nghĩ hơn là chỗ lời quẻ và lời hào nói ngược nhau. Lời quẻ bảo cọp không cắn; lời hào Lục Tam lại bảo cọp cắn người. Lời quẻ nói về thế chung của quẻ: mềm mỏng, vui hoà, có lễ thì đi qua được. Lời hào Ba nói về người cũng đứng chỗ ấy nhưng tự cho mình mạnh. Cùng một con cọp, khác nhau ở cách bước.

Đại Tượng

Người quân tử theo đó phân biệt trên dưới, làm yên lòng dân. Phân biệt ở đây không phải để chèn ép mà để mỗi người biết phần của mình, khỏi phải ganh nhau.

Sáu hào

Sơ Cửu. "Tố lý, vãng vô cữu." Đi bằng bước mộc mạc, cứ đi thì không lỗi. Người mới bắt đầu, không màu mè, làm đúng phần mình.

Cửu Nhị. "Lý đạo thản thản, u nhân trinh cát." Đường đi bằng phẳng, người sống lặng lẽ giữ chính thì tốt. Hào ở giữa, không ứng với ai ở trên nên không bị kéo vào chuyện tranh giành.

Lục Tam. "Miễu năng thị, bả năng lý, lý hổ vĩ, điệt nhân, hung. Võ nhân vi vu đại quân." Chột mà tự cho là nhìn rõ, què mà tự cho là đi được; giẫm đuôi cọp, bị cọp cắn, xấu. Như kẻ võ biền đòi làm việc của bậc quân vương. Hào âm ở ngôi dương: sức yếu mà chí lại quá cao.

Cửu Tứ. "Lý hổ vĩ, sách sách, chung cát." Giẫm đuôi cọp, run run dè dặt, cuối cùng tốt. Cũng đứng sát cọp như hào Ba, nhưng biết sợ, nên thoát.

Cửu Ngũ. "Quải lý, trinh lệ." Bước đi quyết đoán; cứ giữ mãi lối ấy thì nguy. Người ở ngôi cao quyết nhanh là cần, nhưng quyết mà không nghe ai thì thành chỗ hiểm.

Thượng Cửu. "Thị lý khảo tường, kỳ toàn nguyên cát." Nhìn lại những bước đã đi, xét điềm lành dữ; trọn vẹn được thì rất tốt. Cuối đường là lúc soát lại cả hành trình.

Gieo được quẻ Lý nên đọc thế nào

• Việc làm: quẻ này đáng đọc kỹ khi phải làm việc cạnh một người hay một tổ chức mạnh hơn mình nhiều: cấp trên khó tính, đối tác lớn, cơ quan có quyền. Cách qua mà lời quẻ chỉ: lễ độ, vui vẻ, rõ phận. Hai hào Ba và Tứ là hai mẫu người cùng một chỗ đứng, một người tự tin quá, một người dè dặt; đọc xem mình giống ai.
• Quan hệ: hợp với những mối có chênh lệch: tuổi, vị thế, tiền bạc. Không cần tỏ ra ngang hàng; cần sự đúng mực và thoải mái của quẻ Đoài.
• Việc đang chờ: Thượng Cửu khuyên nhìn lại các bước đã làm thay vì chỉ nhìn kết quả. Nếu còn bước nào sơ suất, sửa lúc này vẫn kịp. Quẻ không báo trước con cọp sẽ phản ứng thế nào.

Lý đứng ở đâu trong chuỗi 64 quẻ

Quẻ liền trước là Phong Thiên Tiểu Súc (9); Tự Quái cho rằng của cải đã gom đủ thì lễ nghĩa mới đặt ra được. Tự Quái đi tiếp: đi đúng lễ mà được thông suốt thì yên, nên sau Lý là Địa Thiên Thái (11).

Lật ngược Lý ra Tiểu Súc, đó là quẻ đảo; hào âm ở ngôi Ba thì giẫm lên cái cứng, lên ngôi Bốn thì kìm cái cứng. Đổi hết hào ra quẻ đối Địa Sơn Khiêm (15): Hệ Từ đặt hai quẻ cạnh nhau, Lý là nền của đức, Khiêm là cán của đức. Quẻ hỗ là Phong Hỏa Gia Nhân (37); lễ trước hết học ở trong nhà.