Quẻ Lôi Địa Dự (16): sấm ra khỏi đất, vui và sẵn sàng

Lôi Địa Dự là quẻ số 16: Chấn (sấm) ở trên, Khôn (đất) ở dưới. Dự có hai nghĩa đi liền nhau: vui vẻ, và sẵn sàng từ trước. Lời quẻ nói lợi ở chỗ dựng người giúp và ra quân, vì lòng người đang thuận. Sáu hào lại phân biệt rất kỹ niềm vui đúng lúc với niềm vui khoe khoang, vui dựa dẫm và vui chìm đắm.

Tượng quẻ: sấm bật lên khỏi mặt đất

Đại Tượng tả: "lôi xuất địa phấn", sấm ra khỏi đất, vang dậy. Đó là tiếng sấm đầu xuân, khi khí dương nằm dưới đất cả mùa đông bật lên được; muôn vật theo đó mà tỉnh. Khôn ở dưới là thuận, Chấn ở trên là động. Thoán truyện gọi thế ấy là "thuận dĩ động", thuận rồi mới động.

Thoán truyện mở rộng ý này thành một câu về trật tự trời đất: trời đất động theo lẽ thuận nên mặt trời mặt trăng không đi sai, bốn mùa không lệch; bậc thánh động theo lẽ thuận nên hình phạt nhẹ mà dân vẫn phục. Rồi khen: "Dự chi thời nghĩa đại hĩ tai", tức cái thời của niềm vui này mang ý nghĩa rất lớn.

Chủ của quẻ là Cửu Tứ, hào dương duy nhất, đứng ở dưới cùng quẻ Chấn; năm hào âm đều hướng về nó. Thoán truyện nói "cương ứng nhi chí hành", hào cứng được hưởng ứng nên chí được thực hiện. Người khởi xướng không ở ngôi vua mà ở ngôi đại thần.

Lời quẻ

Lợi dựng chư hầu, lợi ra quân. Hai việc này đều cần lòng người theo; lúc người ta vui và sẵn lòng là lúc dễ khởi việc lớn. Chữ Dự ở đây gánh cả nghĩa "dự bị": việc lớn thành được khi đã chuẩn bị trước trong lúc mọi thứ còn êm.

Đại Tượng

Các vua đời trước theo đó làm nhạc, tôn đức, long trọng dâng lên Thượng Đế, phối thờ cùng tổ tiên. Tiếng sấm gợi tới tiếng nhạc. Niềm vui chung của một cộng đồng được nâng lên thành lễ nhạc, tức có hình thức, có chừng mực, hướng về điều đáng kính, thay vì tản ra thành buông thả.

Sáu hào

Sơ Lục. "Minh dự, hung." Vui mà kêu vang lên, xấu. Hào dưới cùng ứng với Cửu Tứ, được người trên để ý thì đem ra khoe; vui ở chỗ ấy là sớm và nông.

Lục Nhị. "Giới vu thạch, bất chung nhật, trinh cát." Vững như đá, không đợi hết ngày, giữ chính thì tốt. Giữa lúc mọi người cùng vui, hào này không bị cuốn theo, và thấy điều không ổn thì dứt ngay trong ngày. Hệ Từ hạ lấy hào này để bàn chữ "cơ": "tri cơ kỳ thần hồ", biết được cái mầm nhỏ của việc thì như thần; "giới như thạch yên, ninh dụng chung nhật", đã vững như đá thì cần gì đợi hết ngày.

Lục Tam. "Hu dự, hối; trì hữu hối." Ngửa mặt trông lên mà vui, có điều hối; chậm trễ cũng hối. Hào âm sát dưới Cửu Tứ, vui vì dựa vào người trên; dựa thì hối, mà chần chừ không tự đứng cũng hối.

Cửu Tứ. "Do dự, đại hữu đắc; vật nghi, bằng hạp trâm." Niềm vui từ đây mà ra, được lớn; đừng ngờ vực, bạn bè sẽ tụ lại như tóc gom vào cây trâm. Chữ "do dự" ở hào này viết là "do" nghĩa là "từ đó", hoàn toàn khác với "do dự" nghĩa lưỡng lự trong tiếng Việt hằng ngày; đọc nhầm là hiểu ngược hẳn ý hào.

Lục Ngũ. "Trinh tật, hằng bất tử." Giữ chính mà mang bệnh, lâu dài mà vẫn trụ được. Ở ngôi vua mà quyền thật nằm ở Cửu Tứ phía dưới; tình thế không thoải mái nhưng nhờ ở giữa nên giữ được.

Thượng Lục. "Minh dự, thành hữu du, vô cữu." Vui đến mờ tối, nhưng việc đã thành mà biết đổi thì không lỗi. Chữ "minh" ở hào này khác chữ "minh" ở hào Sơ: dưới là tiếng kêu, trên là bóng tối. Vui quá thì mù, nhưng còn đường quay lại.

Gieo được quẻ Dự nên đọc thế nào

• Việc làm: thời lòng người thuận, hợp để khởi động việc đã chuẩn bị, kêu gọi người cùng làm. Cửu Tứ cho thấy người khởi xướng không cần ở vị trí cao nhất, cần là được tin. Sơ Lục là lời nhắc đừng khoe trước khi làm.
• Quan hệ: vui vẻ dễ gần, nhưng Lục Tam nhắc vui vì dựa vào người khác thì về sau hối. Lục Nhị là mẫu người giữ được mình giữa cuộc vui chung.
• Việc đang chờ: nếu hào động là Lục Ngũ, việc có thể kéo dài, giữ được mà chưa dứt. Nếu câu hỏi là về sức khoẻ, quẻ chỉ là gợi ý suy ngẫm; việc khám và chữa là của thầy thuốc.

Dự đứng ở đâu trong chuỗi 64 quẻ

Quẻ liền trước là Địa Sơn Khiêm (15): có lớn mà khiêm thì ắt vui. Tự Quái đi tiếp: đã vui thì ắt có người đi theo, nên sau Dự là Trạch Lôi Tùy (17).

Lật ngược Dự ra Khiêm, đó là quẻ đảo; hào dương duy nhất ở ngôi Ba thì khiêm, lên ngôi Bốn thì thành người khởi xướng niềm vui. Tạp Quái truyện nhắc mặt trái của Dự là "đãi", lười nhác. Âm dương đảo cả thì thành quẻ đối Phong Thiên Tiểu Súc (9): một bên buông sức ra, một bên giữ sức lại. Quẻ hỗ là Thủy Sơn Kiển (39), gian nan: bên trong cuộc vui có khi đã giấu chỗ vướng, nên Lục Nhị mới phải dứt trong ngày.