Quẻ Lôi Thiên Đại Tráng (34): đang mạnh thì càng phải chính

Lôi Thiên Đại Tráng là quẻ thứ 34, Chấn (sấm) ở trên, Càn (trời) ở dưới, bốn hào dương đã lên liền từ đáy. Đại Tráng là phần lớn đang mạnh. Lời quẻ chỉ có "lợi trinh": đang mạnh thì lợi ở chỗ giữ chính. Cả quẻ là bài học dùng sức, gói trong hình con dê đực húc rào rồi mắc sừng.

Tượng quẻ: tiếng sấm vang trên tầng trời

Càn ở trong là sức kiện, bền, không nghỉ; Chấn ở ngoài là sức động, bật ra thành tiếng. Sức bên trong đã đủ, giờ đẩy ra ngoài. Trong Dịch, dương gọi là "đại", âm là "tiểu", nên "Đại Tráng" đúng nghĩa là phe dương đang mạnh, chứ không chỉ là "rất mạnh" chung chung.

Bốn dương hai âm, quẻ ứng với tháng Hai âm lịch, quanh Xuân phân, lúc dương vừa vượt quá nửa. Đó là thời điểm dễ say sức nhất: đã thắng thế nhưng chưa trọn, và hai hào âm phía trên vẫn là bức rào chặn đường.

Lời quẻ và Thoán truyện

Lời quẻ: "Đại Tráng, lợi trinh." Một quẻ mạnh như vậy mà lời quẻ không có "nguyên hanh", chỉ có lời răn. Người viết kinh như cố ý: khi sức đã đủ thì điều cần nói không phải là khen thêm.

Thoán truyện: "Đại Tráng, đại giả tráng dã. Cương dĩ động, cố tráng." Cái lớn mạnh lên; cứng mà động nên mạnh. Rồi chuyển ngay sang chữ chính: cái lớn phải là cái chính, và "chính đại nhi thiên địa chi tình khả kiến hĩ", chính và lớn thì thấy được tình của trời đất. Thành ngữ "quang minh chính đại" ta quen dùng có gốc gần với ý này.

Đại Tượng: không hợp lễ thì không bước vào

Sấm ở trên trời là Đại Tráng; người quân tử nhân đó việc không hợp lễ thì không đặt chân vào. Lạ ở chỗ: quẻ của sức mạnh mà Đại Tượng nói về tự kiềm. Người xưa coi thắng được mình là cái mạnh lớn nhất; sức dùng vào việc sai thì càng mạnh càng hỏng.

Sáu hào

Sơ cửu — "Tráng vu chỉ, chinh hung, hữu phu"

Mạnh ở ngón chân; tiến thì xấu, điều ấy chắc thật. Sức mới dồn ở chân, thân chưa vững đã muốn bước. Người mới vào việc thường hăng nhất mà cũng hụt nhất.

Cửu nhị — "Trinh cát"

Chỉ hai chữ: giữ chính thì tốt. Hào dương ở ngôi âm, lại đắc trung: mạnh mà biết giữ mức giữa, đó là chỗ đứng đẹp nhất trong quẻ.

Cửu tam — "Tiểu nhân dụng tráng, quân tử dụng võng, trinh lệ. Đê dương xúc phiên, luy kỳ giác"

Kẻ nhỏ dùng sức, người quân tử không dùng; cố giữ cũng nguy. Dê đực húc rào, mắc sừng. Hào dương ở ngôi dương, quá cương, cứ thế đâm tới. Chữ "võng" có người đọc là "lưới", tức dùng mưu thay vì dùng sức; nghĩa cuối vẫn là không cậy sức.

Cửu tứ — "Trinh cát, hối vong. Phiên quyết bất luy, tráng vu đại dư chi phúc"

Giữ chính thì tốt, hối tiêu. Rào đã mở, sừng không mắc; mạnh như trục chiếc xe lớn. Hào dương ở ngôi âm, biết mềm, phía trước chỉ còn hai hào âm, đường thông. Sức đi qua cửa mở chứ không húc vào tường.

Lục ngũ — "Táng dương vu dị, vô hối"

Mất dê ở chỗ dễ, không hối. Ngôi vua là hào âm, không dùng sức; để mất cái hăng ấy đi lại hay. Chữ "dị" có học giả đời sau đọc thành tên đất, gắn với một chuyện cổ về người chăn dê; giữ ở mức một cách đọc.

Thượng lục — "Đê dương xúc phiên, bất năng thoái, bất năng toại; vô du lợi, gian tắc cát"

Dê húc rào, lui không được, tới cũng không xong; chẳng lợi gì. Biết là khó mà chịu gắng thì tốt. Đến cuối quẻ, cái mạnh đã thành cái kẹt; lối ra là nhận cái khó chứ không húc tiếp.

Gieo được Đại Tráng thì đọc thế nào

Việc làm. Quẻ thường đến khi việc đang có đà: số liệu lên, người ủng hộ đông. Câu nên tự hỏi là đà ấy có đi đúng hướng không, chứ không phải tăng tốc được bao nhiêu. Tránh dùng vị thế để ép đối tác, ép cấp dưới; hào ba là hình mẫu của người thắng trận rồi mắc kẹt vì thắng.

Quan hệ. Bên đang mạnh hơn trong một mối quan hệ cần tiết chế. Tranh luận đang thắng thì dừng ở đó, như hào bốn đi qua cửa mở. Người còn lại cũng cần có chỗ đứng.

Việc chờ đợi. Việc có thể tới nhanh. Nhưng nóng ruột đẩy cho kỳ được thì dễ thành thế lui không được, tới không xong như hào cuối.

Lời kinh ở đây là một lời nhắc về cách dùng sức, không phải lời hứa thành công.

Quẻ trước, quẻ sau và các quẻ liên quan

Tự Quái truyện, đại ý: vật không thể lui mãi, nên sau Thiên Sơn Độn là Đại Tráng; vật không thể mạnh mãi, nên sau Đại Tráng là Hỏa Địa Tấn, tức tiến. Mạnh không phải đích, mạnh để tiến.

• Quẻ đảo: Độn. Một cặp lui và mạnh, Tạp Quái nói Đại Tráng là dừng, Độn là lui: sức lớn mà biết dừng mới giữ được.
• Quẻ đối: Phong Địa Quan, bốn âm dưới hai dương, ứng tháng Tám; Quan là đứng ngắm, Đại Tráng là động.
• Quẻ hỗ: Trạch Thiên Quải, quẻ quyết đoán; bên trong cái mạnh đã có sẵn mầm đi tới cùng.