Quẻ Thuần Chấn (51): sấm dồn hai lớp, sợ trước rồi cười sau

Quẻ Chấn là quẻ số 51, sấm chồng trên sấm. Chấn là động, là tiếng sấm, là con trưởng. Lời quẻ vẽ một cảnh rất người: sấm đến thì giật mình nơm nớp, sau đó cười nói rôm rả; sấm vang trăm dặm mà người chủ tế không đánh rơi muỗng rượu. Quẻ dạy cách giữ mình khi bị chấn động.

Tượng quẻ: một hào dương đội hai hào âm, hai lần liền

Mỗi quẻ đơn Chấn có một vạch liền ở dưới cùng, hai vạch đứt bên trên: khí dương từ dưới đất bật lên, đẩy lớp âm phía trên, thành tiếng sấm. Thuyết Quái truyện xếp Chấn là trưởng nam, vì đó là hào dương đầu tiên của quẻ Khôn đổi thành. Quẻ kép này là sấm dồn hai lượt, một tiếng chưa dứt đã thêm tiếng nữa.

Chỗ hay là quẻ không nói về sấm như một tai biến mà nói về người nghe sấm. Cả sáu hào đều xoay quanh một câu hỏi: lúc bị dọa, mình phản ứng thế nào.

Lời quẻ và Thoán truyện

"Chấn: hanh. Chấn lai hích hích, tiếu ngôn ách ách; chấn kinh bách lý, bất tang chủy sưởng." Chấn thì thông. Sấm đến, nơm nớp; rồi cười nói vui vẻ. Sấm làm kinh động trăm dặm mà không đánh rơi cái muỗng và chén rượu thơm dùng trong lễ.

"Chủy" là cái muỗng múc đồ cúng, "sưởng" là rượu nếp ủ với nghệ thơm dùng để tế. Người đang cầm đồ tế mà nghe sấm không run tay, đó là hình ảnh của sự vững trong lòng. Thoán truyện giải đại ý: nơm nớp sợ là để đưa đến phúc, cười nói là vì sau đó đã có phép tắc; người như vậy ra ngoài có thể giữ được tông miếu xã tắc, làm chủ tế được.

Đại Tượng: sợ để sửa mình

"Tiến lôi, Chấn; quân tử dĩ khủng cụ tu tỉnh." Sấm dồn tới, người quân tử theo đó mà sợ hãi, tu sửa và tự xét mình.

Chữ "tiến" ở đây là lặp lại, dồn dập. Đại Tượng không bảo đừng sợ. Nó bảo sợ cho đúng chỗ: dùng nỗi sợ làm cái cớ để rà lại chính mình. Nỗi sợ chuyển thành việc sửa thì có ích, nỗi sợ chỉ đứng đó thì làm người ta tê liệt.

Sáu hào: mỗi người nghe sấm một kiểu

Sơ Cửu. "Chấn lai hích hích, hậu tiếu ngôn ách ách, cát." Hào lặp gần nguyên lời quẻ, vì nó là chủ quẻ. Người đầu tiên đón sấm, sợ trước nên sau được yên, tốt.

Lục Nhị. Đại ý: sấm đến dữ, liệu chừng mất của, leo lên chín gò cao; đừng đuổi theo, bảy ngày sẽ được lại. Hào âm ngồi ngay trên hào sấm nên chịu đòn trực tiếp. Lời khuyên lạ mà khôn: tránh lên chỗ cao, chịu mất, không đuổi; qua một vòng thời gian thứ đã mất sẽ quay về.

Lục Tam. "Chấn tô tô, chấn hành vô sảnh." Sấm làm người ta bủn rủn; nhân sấm mà đi thì không gặp tai vạ. Hào âm ở chỗ không đúng ngôi, đứng yên thì run; nhân cú sốc mà dời đi, đổi cách làm, thì thoát.

Cửu Tứ. "Chấn toại nê." Sấm sa xuống bùn. Hào dương kẹt giữa bốn hào âm, sức động bị lún. Có khí thế mà không bật lên được.

Lục Ngũ. Đại ý: sấm đi rồi lại đến, nguy; liệu sao cho không mất, việc vẫn có. Hào ở ngôi giữa quẻ trên, chịu sấm cả hai chiều. Lời hào không bảo trốn, mà bảo giữ cái cốt (việc tế, việc chính) cho khỏi mất giữa lúc nhiễu động.

Thượng Lục. Đại ý: sấm làm người ta rụng rời, mắt nhìn ngơ ngác, đi thì xấu; sấm chưa đến thân mình mà đến nhà hàng xóm, phòng trước thì không lỗi; chuyện cưới hỏi có lời ra tiếng vào. Ở chỗ xa nhất, chưa bị sấm đánh trực tiếp, nên có cơ hội phòng từ khi thấy hàng xóm bị. Biết rút kinh nghiệm từ người bên cạnh là cách tốt nhất.

Khi gieo được quẻ Chấn

• Việc làm: quẻ hay đến vào lúc có tin sốc: đổi lãnh đạo, mất hợp đồng, quy định mới. Hình ảnh không đánh rơi muỗng rượu nhắc rằng việc chính trong tay vẫn phải làm cho xong. Cú sốc qua rồi, người còn giữ được nhịp là người được tin.
• Quan hệ: một câu nói, một chuyện bất ngờ làm cả nhà chấn động. Hào sáu nói rõ: đừng lao vào khi đang ngơ ngác, và lời ra tiếng vào là chuyện thường sau một chấn động.
• Việc đang chờ: hào hai có con số "bảy ngày", tức một vòng. Không nên hiểu thành bảy ngày lịch; ý là thứ thuộc về mình thì sau một chu kỳ sẽ trở lại, không cần đuổi.

Quẻ trước, quẻ sau, quẻ lật, quẻ đối

Tự Quái viết: "Chủ khí giả mạc nhược trưởng tử, cố thụ chi dĩ Chấn", giữ đồ tế không ai bằng con trưởng, nên sau Đỉnh (50) là Chấn. Câu này nối thẳng vào hình ảnh muỗng rượu trong lời quẻ. Tiếp theo, đại ý: vật không thể động mãi, phải dừng lại, nên sau Chấn là Cấn (52).

Lật ngược Chấn thì ra Cấn, núi; sấm động và núi dừng là hai mặt của một hình. Đổi hết âm dương thì ra Thuần Tốn (57): sấm bật mạnh từ dưới, gió len nhẹ vào trong. Quẻ hỗ là Thủy Sơn Kiển (39): bên trong cơn chấn động là một đoạn đường khó, phải đi chậm.