Quẻ Thuần Cấn (52): núi chồng núi, dừng đúng chỗ, nghĩ không ra ngoài phận

Quẻ Cấn là quẻ số 52, núi chồng trên núi. Cấn là dừng. Lời quẻ nói dừng ở lưng, không thấy thân mình; đi trong sân, không thấy người; không lỗi. Thoán truyện giải gọn nhất: lúc nên dừng thì dừng, lúc nên đi thì đi, động tĩnh không lỡ thời. Dừng ở đây là một kỹ năng, không phải sự bế tắc.

Tượng quẻ: hào dương chặn trên đỉnh

Quẻ đơn Cấn có một vạch liền nằm trên cùng, hai vạch đứt bên dưới. Khí dương đã đi lên tới đỉnh thì hết đường, đứng lại; hai hào âm dưới như chân núi dày, nặng. Đây là hình ngược của Chấn: sấm là dương bật từ dưới lên, núi là dương đã lên tới nơi và dừng.

Quẻ kép là hai ngọn núi đứng cạnh nhau, không ngọn nào nhìn ngọn nào. Sáu hào lại xếp như một thân người từ dưới lên: ngón chân, bắp chân, eo lưng, thân, má, rồi chỗ đỉnh. Quẻ dạy dừng từng bộ phận một, từ việc nhỏ nhất.

Lời quẻ và Thoán truyện

"Cấn kỳ bối, bất hoạch kỳ thân; hành kỳ đình, bất kiến kỳ nhân, vô cữu." Dừng ở lưng, không thấy thân mình; đi trong sân, không thấy người; không lỗi.

Lưng là chỗ duy nhất của thân thể không nhìn thấy gì và không động theo dục vọng như mắt, miệng, tay. Dừng ở lưng là đặt mình vào chỗ không bị cái thấy cái muốn kéo đi. "Đi trong sân không thấy người" là đi giữa đám đông mà lòng không bị ai lôi kéo. Thoán truyện nói: "Thời chỉ tắc chỉ, thời hành tắc hành, động tĩnh bất thất kỳ thời, kỳ đạo quang minh", dừng hay đi đều theo thời thì đạo ấy sáng sủa.

Đại Tượng: nghĩ trong phạm vi của mình

"Kiêm sơn, Cấn; quân tử dĩ tư bất xuất kỳ vị." Hai núi liền nhau là Cấn; người quân tử theo đó mà suy nghĩ không vượt ra ngoài vị trí của mình.

Câu này có mặt trong Luận Ngữ, thiên Hiến Vấn, do Tăng Tử nói, đặt ngay sau lời Khổng Tử "không ở ngôi ấy thì không bàn việc ấy". Nó không cấm nghĩ xa. Nó nói nghĩ cho tới nơi những gì thuộc về phần mình, thay vì lo hộ việc người khác mà bỏ dở việc của mình.

Sáu hào: dừng từ ngón chân lên tới đỉnh

Sơ Lục. "Cấn kỳ chỉ, vô cữu, lợi vĩnh trinh." Dừng ở ngón chân, không lỗi, lợi giữ chính lâu dài. Chưa bước mà đã dừng thì không sai gì; ngăn từ lúc mới nhích chân là dễ nhất.

Lục Nhị. Đại ý: dừng ở bắp chân, không cứu được người mình đi theo, lòng không vui. Bắp chân không tự quyết, nó theo đùi. Hào này biết là không nên đi mà không cản nổi người dẫn mình, đành đứng mà buồn.

Cửu Tam. Đại ý: dừng ở eo lưng, làm đứt thớ thịt dọc sống lưng, nguy, lửa đốt trong lòng. Đây là kiểu dừng cứng, gồng ép giữa chừng: thân trên thân dưới không còn nối với nhau. Ép mình đứng im bằng sức thì trong lòng càng nóng.

Lục Tứ. "Cấn kỳ thân, vô cữu." Dừng ở thân mình, không lỗi. Giữ được bản thân, chưa giữ được người khác, nhưng thế là đủ không sai.

Lục Ngũ. "Cấn kỳ phụ, ngôn hữu tự, hối vong." Dừng ở má, lời nói có thứ tự, hối hận mất. Má, hàm là chỗ của lời nói. Biết dừng lời, nói đúng lúc đúng lượt, là cái dừng khó nhất với người ở ngôi cao.

Thượng Cửu. "Đôn cấn, cát." Dừng một cách đôn hậu, tốt. Đến cuối quẻ, cái dừng không còn là kìm nén mà thành nếp, dày như đỉnh núi.

Khi gieo được quẻ Cấn

• Việc làm: quẻ thường đến lúc người ta muốn làm thêm, mở thêm, ôm thêm. Cấn hỏi ngược: việc nào nên dừng. Một danh sách những việc không làm nữa đôi khi có giá trị hơn danh sách việc mới.
• Quan hệ: hào năm là lời khuyên rất cụ thể: nói ít lại, nói có thứ tự. Hào ba cũng cảnh báo chuyện ép mình im lặng trong khi lòng sôi, im kiểu đó không phải dừng thật.
• Việc đang chờ: dừng không có nghĩa là bỏ. Thoán truyện nhắc rằng lúc nên đi thì đi; quẻ sau đó là Tiệm, tiến từng bước.

Quẻ trước, quẻ sau, quẻ lật, quẻ đối

Tự Quái đại ý: vật không thể động mãi, nên sau Chấn (51) là Cấn; Cấn là dừng, mà vật không thể dừng mãi, nên tiếp theo là Tiệm (53), tiến dần. Ba quẻ đi liền nhau thành một nhịp: động, dừng, rồi đi chậm có thứ tự.

Lật ngược Cấn ra chính Chấn. Đổi hết âm dương ra Thuần Đoài (58): núi đứng nặng nề và đầm mở ra vui vẻ là hai thái cực. Quẻ hỗ là Lôi Thủy Giải (40): bên trong cái dừng có một sự cởi gỡ, dừng đúng thì nút thắt tự lỏng.