Quẻ Sơn Trạch Tổn (41): bớt mà có lòng thành

Sơn Trạch Tổn là quẻ thứ 41, Cấn (núi) ở trên, Đoài (đầm) ở dưới: đầm dưới chân núi, đầm càng khoét sâu thì núi càng như cao thêm. Tổn là bớt, bớt phía dưới để thêm phía trên. Lời quẻ lạ ở chỗ: bớt mà có lòng tin thì cả tốt, hai bát cơm đạm bạc cũng đủ dâng lễ.

Tượng quẻ: lấy một hào dưới đưa lên trên

Cách người xưa giải hình quẻ này rất gọn. Đặt Địa Thiên Thái bên cạnh: Càn dưới, Khôn trên. Lấy hào dương thứ ba của Càn đưa lên làm hào trên cùng, ta được Tổn. Phía dưới mất một hào dương, phía trên được một hào dương. Thoán truyện gọi đó là "tổn hạ ích thượng, kỳ đạo thượng hành", bớt dưới thêm trên, đạo của nó đi lên.

Bớt dưới thêm trên nghe như thiệt cho người dưới, và đúng là thiệt. Vì thế lời quẻ phải đặt điều kiện "hữu phu", có lòng tin. Bớt mà người bị bớt hiểu và chịu, thì là góp; bớt mà không có lòng tin, thì là lấy.

Lời quẻ và Thoán truyện

Lời quẻ: "Tổn, hữu phu, nguyên cát, vô cữu, khả trinh, lợi hữu du vãng. Hạt chi dụng? Nhị quỹ khả dụng hưởng." Bớt mà có lòng tin thì cả tốt, không lỗi, giữ được, lợi có chỗ đi. Dùng gì để tế? Hai bát cơm cũng đủ.

"Quỹ" là cái bát tròn đựng xôi trong lễ. Lễ lớn dùng nhiều bát; Tổn nói hai bát là đủ, miễn có lòng. Thoán truyện mở rộng: "Tổn ích doanh hư, dữ thời giai hành", bớt và thêm, đầy và vơi, đều đi cùng thời. Không có cái bớt nào đúng mãi, cũng không có cái thêm nào đúng mãi.

Đại Tượng: răn giận, lấp ham

Dưới núi có đầm là Tổn; người quân tử nhân đó răn cơn giận, lấp lòng ham. Cái đáng bớt trước tiên nằm trong mình. Hệ Từ truyện xếp Tổn vào chín quẻ bàn đức và gọi nó là "đức chi tu", chỗ sửa đức. Giận như núi phải đè xuống, ham như đầm phải lấp lại.

Sáu hào

Sơ cửu — "Dĩ sự thuyên vãng, vô cữu, chước tổn chi"

Xong việc mình thì mau đi giúp, không lỗi; nhưng phải cân nhắc mức bớt. Giúp người là tốt, giúp tới mức bỏ bê phần mình thì không.

Cửu nhị — "Lợi trinh, chinh hung; phất tổn ích chi"

Giữ chính thì lợi, đi thì xấu; không bớt mình mà vẫn thêm được cho người. Có khi giữ vững chỗ đứng của mình chính là cách giúp tốt nhất.

Lục tam — "Tam nhân hành tắc tổn nhất nhân; nhất nhân hành tắc đắc kỳ hữu"

Ba người cùng đi thì bớt một người; một người đi thì được bạn. Hệ Từ dẫn hào này rồi chốt: "ngôn trí nhất dã", nói về chỗ chuyên nhất. Hai thì thành đôi, ba thì sinh lệch.

Lục tứ — "Tổn kỳ tật, sử thuyên hữu hỷ, vô cữu"

Bớt cái tật của mình, để mau có điều vui, không lỗi. Thứ đáng bớt nhanh nhất là thói xấu.

Lục ngũ — "Hoặc ích chi thập bằng chi quy, phất khắc vi, nguyên cát"

Có người thêm cho mai rùa quý giá mười bằng, không từ chối được, cả tốt. Mai rùa dùng để bói, "bằng" là đơn vị tính bằng vỏ sò. Người ở trên mà khiêm thì cái tốt tự tìm đến.

Thượng cửu — "Phất tổn ích chi, vô cữu, trinh cát, lợi hữu du vãng, đắc thần vô gia"

Không bớt ai mà vẫn thêm cho người, không lỗi, giữ chính tốt, lợi có chỗ đi, được người theo mà không kể nhà riêng. Cuối thời bớt, cái được là lòng người.

Gieo được Tổn thì đọc thế nào

Việc làm. Hợp với việc cắt giảm có chủ ý: bớt chi phí, bỏ mảng không hiệu quả, dồn sức cho việc lớn hơn mình. Chữ "chước" ở hào đầu là thước đo: bớt vừa đủ, không vắt kiệt.

Quan hệ. Thời cho đi và nhường. Hào ba có một gợi ý thực tế: mối quan hệ ba bên hay sinh lệch; khi cần chuyên nhất, bớt một bên là hợp lẽ.

Việc chờ đợi. Điều mong có thể đến bằng con đường đã bớt, như mai rùa ở hào năm. Nhưng nó đến vì mình biết bớt, không phải vì mình đòi.

Tổn không phải lời báo hao hụt. Nó gợi xem cái gì đáng bớt, và bớt cho ai.

Quẻ trước, quẻ sau và các quẻ liên quan

Tự Quái truyện, đại ý: thong thả thì ắt có chỗ mất, nên sau Lôi Thủy Giải là Tổn; bớt mãi không thôi thì ắt được thêm, nên sau Tổn là Phong Lôi Ích. Tạp Quái gọi Tổn và Ích là đầu mối của thịnh và suy. Có truyện chép đời Hán kể Khổng Tử đọc Dịch tới Tổn, Ích thì thở dài, vì thấy thêm và bớt luôn đổi chỗ cho nhau.

• Quẻ đảo: Ích. Hào năm của Tổn và hào hai của Ích dùng cùng một câu về mai rùa mười bằng, vì lật hình thì hai hào ấy là một.
• Quẻ đối: Trạch Sơn Hàm, quẻ cảm ứng. Tổn bớt mình cho người, Hàm mở lòng ra cảm người.
• Quẻ hỗ: Địa Lôi Phục, trở lại. Bên trong cái bớt có mầm quay về gốc.