Quẻ Thuần Tốn (57): gió nối gió, thuận mà thấm dần vào

Quẻ Tốn là quẻ số 57, gió chồng trên gió. Tốn là thuận, là len vào. Gió không phá cửa mà luồn qua khe; một cơn chưa đủ thì cơn sau nối tới. Lời quẻ "tiểu hanh, lợi hữu du vãng, lợi kiến đại nhân": thông ở mức nhỏ, lợi có chỗ đi, lợi gặp bậc đại nhân. Quẻ nói về sức ảnh hưởng đến từ sự bền bỉ chứ không từ cú đẩy mạnh.

Tượng quẻ: hào âm nằm dưới hai hào dương

Quẻ đơn Tốn có một vạch đứt dưới cùng, hai vạch liền phía trên. Hào âm ở dưới là thuận phục, chịu nằm thấp; hai hào dương bên trên là sức đi. Thuận ở gốc, mạnh ở ngọn, như rễ cây mềm mà tán cây vươn xa. Tốn vì thế vừa là gió vừa là cây.

Quẻ kép là gió theo gió. Thoán truyện gọi đó là "trùng tốn dĩ thân mệnh", thuận hai lần để truyền mệnh lệnh. Một lời dặn nói một lần thì người ta nghe; nói lại cho rõ thì người ta làm.

Lời quẻ và Thoán truyện

"Tốn: tiểu hanh, lợi hữu du vãng, lợi kiến đại nhân." Thoán truyện giải đại ý: cương mà thuận theo chỗ giữa và chính thì chí được thực hiện; các hào mềm đều thuận theo cương, nên thông nhỏ.

Chỗ cần đọc kỹ là "nhu giai thuận hồ cương", mềm thuận theo cứng. Thuận ở đây không phải chiều theo bất cứ ai, mà là thuận theo cái cứng đang ở giữa và chính, tức là theo lẽ phải. Nhu mà không có trục thì thành nhu nhược, hào đầu và hào cuối quẻ chính là hai chỗ rơi vào đó.

Đại Tượng: nói lại mệnh lệnh rồi mới làm

"Tùy phong, Tốn; quân tử dĩ thân mệnh hành sự." Gió nối theo gió; người quân tử theo đó mà nói lại mệnh lệnh cho rõ, rồi mới thi hành việc.

"Thân" là nói đi nói lại, bày tỏ cho rõ. Người làm việc lâu năm đều biết: chỉ thị nói một lần mà đã làm ngay thường sai; giải thích lại, cho người nghe hỏi, rồi mới làm thì việc trôi. Gió không cần mạnh, chỉ cần đều.

Sáu hào: thuận đúng và thuận sai

Sơ Lục. "Tiến thoái, lợi vũ nhân chi trinh." Tiến hay lui còn do dự, lợi ở sự bền chính của người võ. Hào âm thấp nhất, thuận quá thành ra không quyết. Cần lấy chút cứng cỏi của người cầm quân để định hướng.

Cửu Nhị. Đại ý: thuận phục ở dưới giường, dùng các thầy cúng thầy bói rất đông, tốt, không lỗi. Hình ảnh lạ: cúi rạp dưới giường, lại còn nhờ nhiều người khấn vái. Trình Di giảng đại ý là sự cung kính phải đến từ lòng thành, tỏ ra thật nhiều cũng không sao nếu thật lòng. Hào dương ở giữa nên cái thuận có chừng.

Cửu Tam. "Tần tốn, lận." Thuận đi thuận lại nhiều lần, đáng thẹn. Hào dương ở chỗ quá cứng mà cứ phải tỏ ra mềm; cái thuận gượng ép, lặp mãi, hết thành ý.

Lục Tứ. "Hối vong, điền hoạch tam phẩm." Hối hận mất, đi săn được ba loại thú. Hào âm đúng ngôi, thuận người trên mà có ích cho người dưới. Ba loại thú theo lối xưa chia cho ba việc: tế, đãi khách và bếp vua.

Cửu Ngũ. Đại ý: giữ chính thì tốt, hối hận mất, không gì không lợi; không có đầu mà có cuối; trước ngày Canh ba ngày, sau ngày Canh ba ngày, tốt. Câu "tiên canh tam nhật, hậu canh tam nhật" đối xứng với câu "tiên giáp tam nhật, hậu giáp tam nhật" ở quẻ Cổ (18). Giáp là đầu vòng can, Canh là chỗ đổi; ý là thay đổi cần có bước chuẩn bị trước và bước xem xét sau, cũng là lý do "không có đầu mà có cuối".

Thượng Cửu. Đại ý: thuận phục ở dưới giường, mất tiền của và cái rìu, giữ cứng thì xấu. Lời hào lặp lại hình cúi rạp của hào hai, nhưng ở chỗ cùng cực thì thành nhún nhường mất cả phương tiện tự lập.

Gieo được quẻ Tốn thì đọc thế nào

• Việc làm: quẻ hợp với việc thuyết phục, triển khai một thay đổi cần nhiều người làm theo, đàm phán dài. Bài học của Đại Tượng rất thực dụng: nói lại cho rõ trước khi bắt tay làm. Hào năm thêm một ý: thay đổi cần ba ngày chuẩn bị, ba ngày nhìn lại.
• Quan hệ: sức ảnh hưởng thật đến từ những lần nhắc nhẹ, đều, chứ không từ một lần nói gắt. Nhưng hào ba cũng cảnh báo: nhường mãi một cách miễn cưỡng thì người kia thấy, và mình thấy xấu hổ.
• Việc đang chờ: gió thấm vào chậm. Việc đang chờ có thể cần thêm vài lần nhắc, vài lượt gặp. Quẻ không coi đó là thất bại.

Quẻ trước, quẻ sau, quẻ lật, quẻ đối

Tự Quái đại ý: đi trọ mà không có chỗ dung thì phải thuận, nên sau Lữ (56) là Tốn; "Tốn giả nhập dã", thuận là vào được; vào được rồi thì vui, nên tiếp theo là Đoài (58).

Lật ngược Tốn ra chính Đoài: gió len vào và đầm mở ra. Đổi hết âm dương ra Thuần Chấn (51): sấm nổ từ dưới bật lên, gió nhẹ luồn vào trong, hai cách tác động trái ngược. Quẻ hỗ là Hỏa Trạch Khuê (38): bên trong sự thuận có những chỗ bất đồng chưa nói ra, nên mới phải nhắc đi nhắc lại.