Quẻ Hỏa Thủy Vị Tế (64): chưa qua sông, sáu hào sai chỗ mà vẫn thông

Quẻ Vị Tế là quẻ số 64, quẻ cuối cùng của Kinh Dịch, Ly (lửa) ở trên, Khảm (nước) ở dưới. "Vị tế" là chưa qua sông, việc chưa xong. Sáu hào đều sai ngôi, vậy mà lời quẻ mở bằng chữ "hanh", thông. Cuốn sách về sự biến đổi không kết thúc bằng một cái kết, mà bằng một khởi đầu còn để ngỏ.

Tượng quẻ: lửa bốc lên, nước chảy xuống, chưa gặp nhau

Lửa ở trên thì càng bốc lên cao, nước ở dưới thì càng chảy xuống thấp. Hai thứ đi xa nhau, không nấu được gì. Đây là hình lật ngược của Ký Tế, nơi nước trên lửa đang sôi.

Điều lạ là cả sáu hào đều ở sai chỗ: dương ở ngôi chẵn, âm ở ngôi lẻ. Nhưng Thoán truyện chỉ ra một chi tiết cứu cả quẻ: "tuy bất đáng vị, cương nhu ứng dã", tuy ngôi không xứng mà cương nhu đều ứng nhau. Hào một ứng hào bốn, hai ứng năm, ba ứng sáu, cặp nào cũng là một âm một dương. Chỗ đứng sai nhưng các mối liên hệ đúng, nên vẫn có đường đi.

Lời quẻ và Thoán truyện

"Vị Tế: hanh; tiểu hồ ngật tế, nhu kỳ vĩ, vô du lợi." Thông; con cáo nhỏ gần qua được sông thì ướt đuôi, không có gì lợi.

Người xưa kể con cáo khi lội sông thì vểnh đuôi lên cho khỏi ướt; đến khi gần bờ mệt quá, đuôi rủ xuống, ướt, nặng, không lên được. Lời quẻ chọn đúng khoảnh khắc ấy: không phải lúc mới xuống nước, mà lúc gần tới bờ. Thoán truyện giải: "tiểu hồ ngật tế, vị xuất trung dã", cáo nhỏ gần qua mà chưa ra khỏi giữa dòng; "nhu kỳ vĩ, vô du lợi, bất tục chung dã", ướt đuôi, không lợi, vì không nối được tới cuối. Bước cuối là bước dễ hỏng nhất.

Đại Tượng: phân biệt kỹ, đặt mỗi thứ đúng chỗ

"Hỏa tại thủy thượng, Vị Tế; quân tử dĩ thận biện vật cư phương." Lửa ở trên nước; người quân tử theo đó mà cẩn thận phân biệt các vật, để mỗi vật ở đúng chỗ của nó.

Quẻ có sáu hào sai ngôi, nên bài học là xếp lại cho đúng. Không cần đổi lửa thành nước hay nước thành lửa; chỉ cần đặt chúng vào đúng vị trí thì chúng sẽ giúp được nhau. Đây là việc của người tổ chức: phân biệt rõ ai làm gì, cái gì để đâu, trước khi nói đến chuyện xong.

Lời sáu hào: từ ướt đuôi đến ướt đầu

Sơ Lục. "Nhu kỳ vĩ, lận." Ướt đuôi, đáng thẹn. Ở đáy, sức yếu mà vội lội, không tự lượng sức. Cùng hình ướt đuôi, hào đầu Ký Tế "không lỗi", còn ở đây "đáng thẹn": vì bên kia đã qua sông, bên này còn chưa xuống nước đúng cách.

Cửu Nhị. "Duệ kỳ luân, trinh cát." Kéo giữ bánh xe lại, giữ chính thì tốt. Hào dương ở giữa, biết hãm lại, không lao. Chữ này trùng với hào đầu quẻ Ký Tế.

Lục Tam. "Vị tế, chinh hung, lợi thiệp đại xuyên." Chưa qua, đi thì xấu; lợi qua sông lớn. Hai vế nghe như đá nhau. Chu Hy ngờ trước chữ "lợi" có sót chữ "bất"; cũng có người giữ nguyên chữ mà đọc rằng tự mình xông lên thì xấu, nhưng nhờ thuyền, nhờ người thì qua được. Bản đang dùng theo cách đọc giữ nguyên chữ, ghi rõ ở đây để bạn biết có hai lối.

Cửu Tứ. Đại ý: giữ chính thì tốt, hối hận mất; dốc sức đánh Quỷ Phương, ba năm được thưởng ở nước lớn. Cùng câu chuyện Quỷ Phương với hào ba quẻ Ký Tế, nhưng ở đây góc nhìn là của người đi đánh và được thưởng. Việc chưa xong mà đã có công trạng thật thì được ghi nhận.

Lục Ngũ. "Trinh cát, vô hối; quân tử chi quang, hữu phu, cát." Giữ chính thì tốt, không hối; ánh sáng của người quân tử, có lòng tin, tốt. Hào ở giữa quẻ Ly, chỗ sáng nhất. Việc chưa xong mà người đứng đầu sáng suốt, thật lòng thì mọi người vẫn theo.

Thượng Cửu. Đại ý: có lòng tin mà uống rượu, không lỗi; nhưng để ướt cả đầu thì có lòng tin cũng mất đúng mực. Ăn mừng là được; ăn mừng tới mức chìm vào đó thì hỏng. Hình ảnh ướt đầu khép lại cả hai quẻ cuối sách.

Khi gieo được quẻ Vị Tế

• Việc làm: quẻ đến khi việc đang ở chặng gần cuối mà chưa xong. Lời quẻ nói thẳng chỗ nguy: bước cuối. Hào hai gợi ý cách làm: chậm lại, kéo bánh xe, giữ chính. Đại Tượng gợi việc cụ thể: rà lại ai đang đứng sai chỗ.
• Quan hệ: hai người như lửa và nước, mỗi người một hướng. Thoán truyện cho một tia sáng: chỗ đứng có thể chưa đúng, nhưng nếu hai bên còn đáp lại nhau thì vẫn có đường.
• Việc đang chờ: chưa xong không phải là không xong. Kinh Dịch kết bằng quẻ này để nói rằng mọi chuyện luôn còn tiếp; điều cần là đừng để ướt đuôi ở bước cuối.

Quẻ đứng trước, và vì sao không có quẻ sau

Tự Quái khép sách: "Vật bất khả cùng dã, cố thụ chi dĩ Vị Tế, chung yên", vật không thể cùng tận, nên sau Ký Tế (63) là Vị Tế, và kết ở đây. Câu này giải thích vì sao sách không dừng ở "đã xong": nếu dừng ở Ký Tế thì như nói thế giới đã hoàn tất. Dừng ở Vị Tế thì vòng biến hoá lại mở ra, người đọc có thể quay về Thuần Càn (1) như một vòng mới.

Vị Tế lật ngược ra Ký Tế, đổi hết âm dương cũng ra Ký Tế, quẻ hỗ cũng là Ký Tế. Bên trong cái chưa xong luôn có sẵn hình của cái đã xong, chỉ chờ được xếp đúng chỗ.